Kunst in Breda

Poorten staan symbool voor de mijlpalen in ons levenspad. Zij dragen en ondersteunen ons bij de invulling van ons levenspad in iedere levensfase. Iedere levensfase vraagt om bezinning, voordat we overgaan naar een volgende fase, en een volgende, een nieuwe weg betreden. Poorten vragen om reflectie voordat je verder gaat met je levensreis op weg naar je bestemming. Zij vragen aandacht voor ons levenspad, hoe dit verloopt en hoe we daar inhoud aan willen geven.

Naam: Poort
Omschrijving: abstract
Kunstenaar: Ludovicus van Eijnatte – RKD
Hoogte: 61 cm
Jaar: 2017
Materiaal: arduin
Locatie: Romenyplein, Duivelsbruglaan 11a

In 1990 sleepte de gemeente Breda de nationale milieuprijs in de wacht. Milieu minister Hans Alders onthulde op 28-11-1990 het daarbij behorende kunstwerk in de Merkxtuin. Hij droeg de roestvrijstalen kolom namens het Rijk over aan burgemeester Ed Nijpels, die enige tijd daarvoor zelf minister van milieu was.
Een bronzen blad – door sommige ook wel aangezien voor een vis, een rog – slingert zich om de kolom. Vanaf de top druppelt water naar beneden.
In 1995 protesteerde oppositiepartij De Parel van het Zuiden tegen het door de gemeente gevoerde milieubeleid. Het kunstwerk werd ingepakt en voorzien van de tekst “Milieu-afkraakprijs 1995”. Volgens de Parel bestond het milieubeleid in Breda op dat moment bijna uitsluitend uit louter grasmaaien en zelfs dat dreigde te worden wegbezuinigd.

Naam: Oerboom
Omschrijving: sculptuur uit diverse materialen
Kunstenaar: Henk Combé – RKD
Hoogte: ca. 300 cm
Jaar: 28-11-1990
Materiaal: RVS, brons, marmer
Techniek: gegoten, gelast
Locatie: Willem Merkxtuin

Directeur P. Hoornweg van het octrooibureau Arnold & Siedsma kocht het beeldje in 1993. De naam Lady Sophie is een rechtstreekse verwijzing naar de plek waar het staat namelijk de Sophiastraat en daarmee ook naar de eerste vrouw van Koning Willem III, Koningin Sophia.
Koning Willem III trad op 18 juni (Waterloodag) 1839 in het huwelijk met zijn volle nicht Sophie van Württemberg, de dochter van koning Willem I van Württemberg en Catharina Paulowna. Het werd een slecht huwelijk, mede door Willems nauwelijks verholen buitenechtelijke affaires en seksuele uitspattingen. De weinig tolerante en zeer ambitieuze houding van zijn echtgenote deed de rest. In 1851 werd door zijn schoonfamilie een poging gedaan het huwelijk te ontbinden. Dat mislukte, en sindsdien leefde het paar gescheiden van tafel en bed. Uit het huwelijk kwamen drie zoons voort.

Naam: Lady Sophie
Omschrijving: beeld van vrouw
Kunstenares: Marga Brey-van de Brink – RKD
Materiaal: brons
Sokkel: beton
Locatie: Sophiastraat 42

In de stenen rondom de vaas staat de inscriptie “laat het leven uw doop weerspiegelen”. Dit beeld staat in het afgesloten voorplein van het Bisschopshuis op nummer 46-48.
In april 2005 vond de openstelling plaats van het fraaie voorplein van het bisschopshuis. Aanleiding tot het project vormde de ingrijpende restauratie van het monumentale 18e eeuwse stadspaleis waarin het bisdom is gehuisvest. Beeldend kunstenaar Jerome Symons kwam tegemoet aan de wens om een zowel artistiek hoogwaardig als spiritueel inspirerend en veelzeggend ontwerp te presenteren. De opvallende zilverkleurige vaasvorm met zijn ruime wolkvormige uitsparingen suggereert een binnen- en een buitenwereld, in- en uitgaan, geborgenheid en communicatie. De wolken kunnen naar de hemel verwijzen, terwijl de vaas zelf als een symbool van water en voedsel kan worden opgevat. Er ligt een complex van betekenissen aan ten grondslag die verbonden kunnen worden met de christelijke traditie maar ook met breder universeel gedachtegoed.
De Latijnse vertaling voor ‘Episcopal Palace’ is ‘bisschoppelijk Paleis’. Episcopal Palace is ook de naam van het bisschoppelijk paleis van Astorga (Spaans: Palacio Episcopal de Astorga), een gebouw (gebouwd tussen 1889 en 1913) van de Catalaanse architect Antoni Gaudí.
Een soortgelijk beeld staat in Woerden. Dit beeld is genaamd ‘De Dryade ‘ en bevindt zich in de Andersenhof.
’s Nachts is de vaas van binnenuit verlicht.

Naam: Episcopal Palace (bisschoppelijk Paleis)
Omschrijving: vaas
Kunstenaar: Jerome Symons – RKD
Jaar: april 2005
Hoogte: 3,25 meter
Materiaal: aluminium
Locatie: Veemarktstraat 46 N51 35.316 E4 46.727

Twee acrobaten met hoepel, de een zittend, de ander staand. Het kunstwerk bevond zich voorheen in de hal van gemeentelijke Energie- en Waterbedrijf (ENWA) op de Doornboslaan. Het kostte toen 4000 gulden. Het verhuisde halverwege de jaren tachtig naar de gevel van het appartementen complex op de Haagdijk.

Naam: Acrobati
Omschrijving: beeld van 2 acrobaten
Kunstenaar: Remo Rossi – RKD
Kosten: 4.000 gulden
Hoogte: ca. 2 meter
Jaar: 1963
Materiaal: brons
Locatie: Haagdijk 246 N51 35.222 E4 45.975

Beste lezer,

Vandaag is het een beetje feest. Na meer dan tien jaar onderzoek naar kunst in de gemeente Breda zit het meeste werk er nu wel op. Op 17 september 2012 plaatste ik het eerste bericht over kunstwerken in Breda. Sindsdien volgde iedere week een nieuwe post, waarin een bepaald kunstwerk in het zonnetje werd gezet. Met de gemeente Breda bedoel ik de stad Breda en de bijbehorende dorpen: Bavel, Effen, Prinsenbeek, Teteringen en Ulvenhout. Gemakshalve heb ik dat samengevoegd tot ‘Kunst in Breda’.

Vanaf het begin trok de website trok veel bezoekers, veel meer bezoekers dan ik ooit had durven dromen. Dit spoorde mij aan om lekker fanatiek door te gaan met het onderzoek. Dit onderzoek bestond uit het opsporen van kunstwerken, het fotograferen ervan en het zoeken naar informatie. Daarna volgde de publicatie met foto’s en teksten op de website. Na een paar jaar ging ik ook onderzoek doen naar kerkkunst. Daar ben ik nu nog steeds mee bezig.

Zoals gezegd is het meeste werk klaar. Ik hoef nu alleen nog maar de wijzigingen bij te houden en nieuwe beelden die er jaarlijks bijkomen toe te voegen. Ook verdwijnen er beelden, of ze worden verplaatst, vernield, enz.

Er zijn nog steeds beelden waar ik weinig informatie over heb gevonden. Als u aanvullende informatie of correcties heeft, kunt u die zenden naar onderstaand e-mailadres.

Voor de publicatie van de kunstwerken maakte ik gebruik van WordPress. De website was te vinden onder www.kunstinbreda.wordpress.com. Met grote trots kan ik mededelen dat deze domeinnaam vanaf nu is gemigreerd naar www.kunstinbreda.nl, met het nieuwe bijbehorende e-mailadres info@kunstinbreda.nl.

Graag tot een volgend bezoek.

Met vriendelijke groet,
Victor

Bij besluit van 29 mei 1826, nummer 27 werd door Koning Willem I (1772-1843) de opheffing van de Artillerie- en Genieschool te Delft en de oprichting van de Koninklijke Militaire Academie te Breda gelast, de eerste militaire inrichting in Europa, waar de krijgskunst in haar gehele omvang en op wetenschappelijke grondslagen door de toekomstige officieren van alle wapens werd beoefend. Dat Breda werd uitverkoren als de bakermat van toekomstige officieren, had deze stad te danken aan haar ligging, ongeveer in het centrum van het toenmalige Koninkrijk en aan haar roemrijk Kasteel, dat niet alleen een geschikte woonplaats aanbood uit praktisch oogpunt, maar dat tevens, door de talrijke herinneringen daaraan verbonden, de liefde en eerbied voor de Oranjes, die zo lang de hoge bewoners waren geweest, levendig zou houden. In 1828 kwamen de eerste kadetten naar de KMA.
Willem III van Oranje Nassau (1650-1702) is voor de oude Nassaustad Breda van grote betekenis geweest. Hij voltooide na 1,5 eeuw de verbouwing van het kasteel van Breda.
Uit de tekst “Willem” in de sokkel is niet te herleiden om welke Willem (I of III) het gaat. Beide zijn immers van belang geweest voor de KMA. Als we echter naar de foto’s kijken (op Wikipedia) lijkt het beeld nog het meest op Willem I.
Willem III was de betovergrootvader van Willem I. (vier generaties verschil)
De spreuk “Men hoeft niet te hopen om iets te ondernemen” (volledig: Men hoeft niet te hopen om iets te ondernemen noch te slagen om te volharden) is de vertaling van het Franse spreekwoord “Point n’est besoin d’espérer pour entreprendre, ni de réussir pour persévérer”. Deze spreuk is vaak toegeschreven aan prins Willem I van Oranje, maar ook wel aan stadhouder Willem II en stadhouder-koning Willem III. In de geschreven teksten van de prins is de uitspraak echter nergens terug te vinden. Vrijwel zeker gaat het hier om een hem toegeschreven uitspraak.
Het standbeeld van de Vader des Vaderlands is overgekomen uit Willemstad en staat sinds 2014 op het kasteelterrein.

Omschrijving: standbeeld van Koning Willem I
Kunstenaar: Gerrit Bolhuis – RKD
Hoogte: ca. 1,8 meter
Inscriptie: “WILLEM” en “Men hoeft niet te hopen om iets te ondernemen”
Jaar: 1959
Materiaal: brons
Sokkel: beton, hoogte ca. 1 m.
Locatie: paradeplaats, KMA

In 1766-1768 werd het stadhuis aan de Grote Markt voorzien van een nieuwe gevel en een
ingang op een balustrade met een stenen bordestrap. Op de balustrade werden twee beelden van leeuwen geplaatst. De vanaf de Markt gezien rechtse leeuw (rechts kijkend) had het wapenschild van de stad Breda tussen de poten. De linkse leeuw (links kijkend) omklemde het wapenschild van prins Willem V. In de Franse Tijd is het wapen van Willem V vervangen door het wapen van Brabant. In 1902 zijn de beelden gerenoveerd en voorzien van nieuwe kleinere wapenschilden. De wapenschilden van Breda en Brabant werden daarbij (abusievelijk?) verwisseld. Dit was niet de enige fout want de leeuw op het wapenschild van Brabant is door de restaurateur ook nog eens in spiegelbeeld afgedrukt. Deze hoort namelijk naar links te kijken. Onwetendheid ten top!
In 1998 besloot de gemeente dat de wapenschilden weer op hun originele plaats teruggezet moesten worden. De beelden ruilden van plaats. Men nam daarbij voor lief dat de leeuwen nu naar elkaar kijken in plaats van elkaar af. Leeuwen horen namelijk van elkaar af te kijken, zodat ze het hele gebied – de markt – in de gaten kunnen houden. Verwarrend? We kunnen gerust stellen dat hier sprake is van een historische dwaling! We moeten de fouten maar voor lief nemen! Het is net als in de politiek; ze kijken niet meer naar het volk maar loeren naar andere politieke stromingen dus naar elkaar. Daarnaast lijkt het alsof de leeuwen ook nog eens een tong naar elkaar uitsteken…
Het wapen van Breda is eenvoudig van opzet en bestaat uit drie andreaskruizen in een driehoekige vorm. De Andreaskruizen zijn afgeleid van de apostel Andreas, die aan een schuinstaand kruis zou zijn genageld. Alle armen waren evenredig lang en hij zou waardig zijn gestorven. Maar wat dit met het wapen van Breda te maken heeft is niet duidelijk. Enkele theorieën verklaren dat de drie kruizen voor rechtszekerheid staan. Zowel de Heren van Breda als de stad Breda mochten recht spreken.
Het wapenschild van Brabant heeft veel overeenkomsten met het wapenschild van Nederland dat zich onderscheid door het zwaard en de 7 pijlen (voor de Zeven Provinciën) in de klauwen van de leeuw. Bij het wapen van Brabant is een leeuw van goud, genageld en getongd van keel, op een veld van sabel. Het is ook de basis van de huidige wapens en vlaggen van de Belgische provincies Vlaams-Brabant en Waals-Brabant.

Leeuwen: op balustrade oud stadhuis
Kunstenaar: Guillaume Carrier
Hoogte: ca. 80 cm
Jaar: 1767
Materiaal: steen
Status: Rijksmonument 10176
Locatie: Oude Stadhuis, Grote Markt 38

Afbeelding van popband met pianist en zangeres. De voormalige bewoners waren Ton K. en Yvonne E. Ton speelde in de Nederlandstalige popband Boames. De kunstenaar gebruikte een muzieknummer van de band voor een film. Als dank voor het gebruik van de muziek maakte hij deze gevelsteen.
Andere tegels van de kunstenaar bevinden zich aan de huizen aan de Tulpenstraat 75a, Tweede Markstraat 32 en Middenerf 11.

Omschrijving: gevelsteen
Kunstenaar: Ties Poeth – RKD
Hoogte: 25 cm
Jaar: 1985
Materiaal:
Locatie: Van Goorstraat 46

Het verhaal (van boven naar beneden):
In de periode 1561 tot met 1700 waren in Breda drie schuttersgilden actief: St. Joris, St. Sebastiaan en de Kloveniers. Het St. Joris gilde hanteerde de kruis- of voetboog en dateert al van vóór 1397. Hun gildekamer bevond zich in eerste instantie boven de stadswaag. Het gilde van St. Sebastiaan, dat schiet met de handboog, werd in 1547 opgericht. Het jongste gilde, de kloveniers, werd in 1561 door Willem van Oranje heropgericht na een kort bestaan in de zestiende eeuw. Ze schoten met kolven en later musketten.
De schuttersgilden in de stad hebben van oudsher een bijzondere band met de heer van Breda. Het is de prins van Oranje-Nassau die in zijn functie van Heer van Breda toestemming verleende tot het oprichten van schuttersgilden, maar het ging verder dan dat. De schutters mochten bijvoorbeeld uit de bossen van de Heer van Breda de schuttersboom halen, de boom werd waarschijnlijk in zijn eer oranje geschilderd en de Heer van Breda kwam af en toe naar het koningsschieten, een wedstrijd waarbij ze schoten op een nepvogel in een boom, waarna de winnaar een jaar de titel ‘koning’ van het gilde droeg.
De schuttersgilden in Breda hadden het moeilijk in die jaren. De stad is zes keer heen en weer geslingerd tussen de Oranje-Nassaus en de Spaanse koning (1568, 1577, 1581, 1590, 1625 en 1637). De hertog van Alva heeft na de inname van Breda in 1568 zelfs alle schuttersgilden in de stad opgeheven. Pas na 1617 kwam er een opleving voor de schutterijen.
Het St. Jorisgilde is na de komst van de Spanjaarden hun gildekamer boven de stadswaag kwijtgeraakt, maar kreeg er een plaats in de nieuwe Vleeshal voor terug. Op 8 mei 1617 werd de nieuwe Vleeshal op de Grote Markt in gebruik genomen en werd de bovenverdieping afgestaan aan het heropgerichte voetboogschuttersgilde van St. Joris.
Het monumentale pand was oorspronkelijk een particuliere woning “Het witte lam” genaamd.
Na een verbouwing in 1772 kwam er een afbeelding van St. Joris met de draak en de spreukband Anno MDCCLXXII bovenaan de voorgevel. Het volledige verhaal van Joris en de Draak lees je hier.
Het verhaal van Joris en de Draak is al eeuwenoud en bekend in veel landen. In de 700 jaar oude kathedraal Storkyrkan in het historische centrum Gamla Stan van de stad Stockhold staat een prachtig mooi beeld uit 1489 van Joris en de Draak.
De St. Jorisgilde had een altaar in de Grote Kerk. Nog altijd zijn de wapenschilden en gildekopjes op de muur aanwezig, weliswaar beschadigd, want ook dit werd beschadigd tijdens de beeldenstorm van 1566.
Joris en de draak is ook de naam van de houten achtbaan op de Efteling, die in 2010 de oude Gegasus verving.
Het verhaal van Joris en de Draak is gebaseerd op het Bijbelverhaal van aardsengel Michaël, die eveneens in gevecht is met een draak.
Tussen de 2 ramen op de eerste verdieping bevindt zich een afbeelding van een kruisboog. Circa 1850 werd het Schuttersgilde opgeheven.
In 1617 werd het gebouw gebruikt als vleeshal. Alleen op deze plaats mocht nog vlees worden verkocht. De 2 runderkoppen op de eerste verdieping en de 3 koppen onder het fronton zijn gemaakt door de steenhouwer Melchior van Herbach en verwijzen naar de vleeshal. Let op de worsten die aan de horens hangen van het rund.
In 1861 werd er een boterhal gevestigd. In 1864 werden van de bovenverdieping twee woonhuizen gemaakt. Onder het fronton verscheen een bord met de tekst “BOTERHAL”
In 1935 werd het een Stedelijk en Bisschoppelijk Museum dat verhuisd is naar de Chassékazerne.
Vanaf 1998 t/m februari 2010 was het Grand-Café Dante. Vanaf maart 2010 Grand Café Steakhouse Anno 1617. Nu heet het restaurant gewoon Boterhal naar de voormalige functie.
Op het fronton bevinden zich een wapenschild van Breda en 2 leeuwen. Deze leeuwen zijn op een zeer bijzondere wijze afgebeeld, nl met hun achterwerk gericht naar het wapenschild. Dit zou letterlijk kunnen betekenen ‘schijt aan de gemeente Breda’ hebben. Blijkbaar was er in het verleden een ruzie tussen de toenmalige gebouweigenaar en de gemeente. In het stadswapen fungeren de leeuwen normaal gesproken als schildhouders die met hun voorpoten het schild vasthouden. Zo’n zelfde situatie heeft zich voorgedaan bij Huis Leeuwenburg, Mient 23 in Alkmaar.

Naam: Sint Joris en de Draak
Omschrijving: diverse afbeeldingen op voorgevel
Kunstenaar: Walter Pompe – RKD
Jaar: 1772
Materiaal: kalksteen
Status: Rijksmonument 10154
Locatie: Vleeshal / Boterhal, Grote Markt 19