Kunst in Breda

Het duurde twee jaar voordat het kunstwerk op de kleine rotonde ter plaatse van de Wilhelminastraat, Ginnekenweg en Baronielaan werd geplaatst. Op 9 oktober werd onder belangstelling van enkele honderden toeschouwers het kunstwerk onthuld. De presentatie van de feestelijke onthulling werd verzorgd door Nick Nielsen die bekend is van de Telekids Wonder School. Met een hoogwerker van de brandweer werd in het bakkie door de Bredase wethouder Boaz Adank en Coen Bastiaansen (voorzitter van de winkeliersvereniging Wilhelminastraat) het zeil verwijderd dat al een paar weken om de twee beelden was omwikkeld.
De beelden werden gedoopt met champagne. In plaats van de champagne te spuiten werd het wat onwennig over de beelden gegoten.
Er is hard gewerkt aan de financiering van het kunstwerk. Het geld is tot stand gekomen dankzij crowdfunding. Er is 75.000 euro verzameld door de initiatiefnemers bij onder meer het Mondriaan fonds, de gemeente Breda en ondernemers uit Oranje Zuid. De winkeliers van Oranje Zuid hebben samen met de gemeente Breda kunstenaar Tom Claassen uitgekozen om een ontwerp te maken vanwege zijn persoonlijke band met de stad Breda. Claassen staat bekend om zijn figuratieve beelden.
Het kunstwerk bestaat uit een 8,5 meter hoge antieke stalen mast met twee stalen armen waaraan twee goudkleurige leeuwinnen hangen. De dieren symboliseren de koninginnen Beatrix en Maxima. De beelden moeten de grandeur van de Wilhelminastraat terugbrengen.
Tijdens het WK-dames voetbal in juni-juli 2019 werden de ‘Leeuwinnen’ voorzien van slingers en oranje ballonnen (omdat de Nederlandse dames die zo goed presteren ook Leeuwinnen genoemd worden).
Tom Claassen is een kunstenaar uit Breda, die Academie voor Beeldende Kunsten St. Joost heeft gevolgd. Een tweede kunstwerk van deze kunstenaar bevindt zich op het Thorbeckeplein. Het gaat om het beeld “De Eland” dat al in september 1999 is geplaatst.

Naam: Koninginnen
Omschrijving: figuratief beeld van 2 leeuwinnen
Kunstenaar: Tom Claassen – RKD
Kosten: 75.000 euro
Hoogte: ca. 1 meter
Jaar: 9 oktober 2016
Materiaal: kunststof
Locatie: t.o. Wilhelminastraat 52

Dit beeld verwijst naar een sage uit de tijd van Karel de Grote.
Ridder Aymon van de Ardennen (in het Nederlands verbasterd tot Heems) was een trouwe leenman van Karel de Grote. Hij zou getrouwd geweest zijn met Aye, een zuster van Karel. Zij schonk haar echtgenoot vier zonen: Ritsaert, Writsaert, Adelaert en Reinout. Van het viertal was Reinout de sterkste. De vier zonen kregen van hun vader, naar oude traditie, elk een paard als geschenk. Reinout was echter zo sterk, dat hij zijn rijdier per ongeluk doodde. Toen werd hem een tweede paard aangeboden, maar brak hij het reeds bij de eerste rit de lendenen.
Heer Aymon wist echter raad. Omdat een ridder toch een paard moest hebben, bracht hij zijn zoon naar een burcht waarin de beruchte hengst Bayard (het Ros Beiaard) opgesloten zat, een driftig beest dat door iedereen gevreesd werd en nog nooit zijn meester gevonden had. Onverschrokken trad Reinout het briesende paard tegemoet, dat hem onmiddellijk met een fikse trap enkele meters verder gooide. Reinout wilde het echter niet opgeven en na een heroïsche strijd slaagde hij erin het wonderbare paard aan zijn wil te onderwerpen. Vanaf dat moment zou het Ros Beiaard ridder Reinout blindelings gehoorzamen.
Maar er ontstond een ernstige vete tussen Karel de Grote en Aymon en zijn zonen. Tijdens een partijtje schaak aan het hof volgde een hoogoplopende ruzie tussen Reinout en zijn neef Lodewijk, Karels zoon, waarbij de driftige Reinout in zo’n woede ontstak, dat hij alle stukken omver gooide en zijn tegenspeler een dodelijke dreun op het hoofd gaf met het zware zilveren schaakbord. Karel zwoer dat hij Lodewijk zou wreken en hij achtervolgde de vier broers, die wegvluchtten op de rug van het ros Beiaard en zich verborgen in de ontoegankelijke Ardennen. Vanuit hun sterke burcht Montalbaen verdedigen de vier ridders zich tegen de aanvallende legerbenden van hun oom.
Intussen was hun vader Aymon in de handen van Karel de Grote gevallen. Karel was enkel bereid vrede te sluiten en Aymon vrij te laten, indien het duivelse Ros Beiaard aan hem werd uitgeleverd. Reinout weigerde aanvankelijk op dit voorstel in te gaan, maar zwichtte uiteindelijk toch onder de smeekbeden van zijn moeder. Omdat het paard de reputatie had onoverwinnelijk te zijn, besloot Karel het te verdrinken. Met gebroken hart en lede ogen moest Reinout lijdzaam toezien hoe het naar de rivier werd gebracht en met zware molenstenen om de nek in het water werd gegooid. Tot tweemaal toe verbrijzelde het paard met één hoefslag de stenen en zwom het terug naar de oever, waar Reinout stond te kijken. Bij een derde poging werden de stenen verzwaard, maar toch kwam het Ros Beiaard weer boven water, reikhalzend naar zijn meester, maar die kon het lijden van het beest niet meer aanzien en wendde zijn hoofd af. Denkend dat zijn meester niets meer van hem wilde weten, liet het nobele dier zich verdrinken.
Vooral in de Maasvallei houden vele verhalen de sage van de Vier Heemskinderen in leven. De rivier waarin het Ros Beiaard werd verdronken, wordt geïdentificeerd met de Maas. De burcht van Montalbaen is volgens sommigen Montauban sous Buzenol, nabij Virton (niet te verwarren met Montauban in Frankrijk) waar zich inderdaad ruïnes bevinden. Maar ook het kasteel Poilvache wordt ermee in verband gebracht. Volgens de plaatselijke legende zou het Ros Beiaard de beroemde Rocher Bayard, een naaldvormige rotspunt nabij Dinant, tijdens de vlucht van de Vier Heemskinderen met één hoefslag gespleten hebben.
Ook in de Franse Ardennen (onder meer in de omgeving van Monthermé en Revin) herinneren verschillende plaatsnamen nog aan de heldendaden van de Vier Heemskinderen.
In Vlaanderen bestaat nog een lokale variant: dáár was Aymon de heer van Dendermonde, en het Ros Beiaard zou niet in de Maas maar in de Schelde verdronken zijn. Alleszins spelen de Vier Heemskinderen en het Ros Beiaard een grote rol in de plaatselijke folklore van Dendermonde.
Alle figuren (zowel de hoofd- als bijfiguren) uit Karel ende Elegast kunnen op enigerlei wijze worden herleid tot figuren uit de historie van de vier Heemskinderen: zo is de christelijke ridder-tovenaar Elegast in feite de christelijke ridder-tovenaar Malegijs.
In Nijkerk, vlak naast de Grote Kerk, staat een beeld van de Vier Heemskinderen op het Ros Beyaard. Ook in Geldrop staat op de Laan der vier Heemskinderen een zelfde soort beeld.
De Angelo Roncallischool aan de Hendrik Berlagestraat werd in 1968 geopend. In het kader van de 1 procent regeling had het schoolbestuur het oog laten vallen op een kunstwerk van Kees Keijzer. Eerder maakte Keijzer een beeld voor Basisschool De Liniedoorn in de Baliëndijk. Na opheffing en afbraak van de school in 1992 is het beeld verplaatst naar de Rombout Keldermansstraat.
In 2016 is het parkje heringericht en het kunstwerk 200 meter verderop geplaatst.
Op Haagdijk 20 is eveneens een kunstwerk aangebracht met de naam Vier Heemskinderen. Het betreft het uithangbord van Klaartje Scheer.
Andere beelden van de kunstenaar in Breda zijn: Abstract, Brug en Meeuw.

Naam: Vier Heemskinderen
Omschrijving: abstract
Kunstenaar: Kees Keijzer – RKD
Jaar: 1968
Materiaal: ijzer
Sokkel: beton, ca, 80 cm
Locatie: t.o. Rombout Keldermansstraat 53

Voor de tentoonstelling ‘Coulissen’ in het park Wolfslaar in 1993 maakte Karel Goudsblom een reusachtige gietijzeren beeld gebaseerd op de traditionele Walger-koppen. De gapers die vroeger boven de deur hingen van iedere apotheek of drogisterij. Goudsblom combineert in zijn werken de klassiek moderne lijn van de Rodin-traditie met hedendaagse postmoderne elementen. Het zien en kijken naar het oog, de kunstenaar als observator, het zelfportret. Deze concepten vormen de kern van zijn thematiek.
Na de tentoonstelling kreeg Lokaal-01 aan de Kloosterlaan in 1994 toestemming van de gemeente om het beeld tijdelijk op het grasveld voor de deur te plaatsen als uithangbord voor een expositie van Goudsblom. Tijdelijk werd definitief, de gemeente ging tot aankoop over en de Walger werd een beeld bepalend element voor deze instelling voor beeldende kunst. In de gevel van het gebouw bevinden zich nog twee hardstenen gapers, tijdens de bouw aan gebracht door het toenmalige Ministerie van Oorlog. Twee koppen die net als het gietijzeren beeld de tong ver uitsteken. Lokaal-01 laat er geen onduidelijkheid over bestaan; dit gebaar willen we niet kenschetsen als een geeuw van verveling of een poging zich te ontspannen. Eerder zien we in het beeld en de gevelstenen een gebaar, een uitnodiging. Lokaal-01 laat het achterste van zijn tong zien.

Naam: Walger
Omschrijving: beeld van hoofd
Kunstenaar: Karel Goudsblom – RKD
Gewicht: 2400 kg
Jaar: 1994
Materiaal: ijzer
Locatie: t.o. Kloosterlaan 128

Het beeld van de werker symboliseert het zware bestaan van een arbeider.
Kunstenaar Kees Buckens is geboren in Breda.
Het kunstwerk heeft eerst in de Julie Claeysstraat gestaan. Daarna is het jaren weg geweest en in april 2019 is het beeld herplaatst in het park achter de Boeimeerlaan.

Naam: De werker
Omschrijving: figuratief beeld van een arbeider
Kunstenaar: Kees Buckens – RKD
Afmeting (hxbxd): 145 x 70 x 70
Jaar: 1991
Materiaal: natuursteen
Sokkel: beton
Locatie: Park aan Boeimeerlaan

Dit rijk versierde timpaan bevindt zich boven de entree van de neveningang van de KMA ter plaatste van de loopbrug aan het Kasteelplein. Het ornament is opgebouwd uit 7 panelen die beschilderd zijn. Dit Timpaan is niet afkomstig van de voormalige Bosschepoort, zoals wel eens wordt gezegd. De leeuwen daar kijken andere kanten op en hebben hoedjes.
Bij het onderzoek in 2002 van het timpaan bleek dat er weer nodig een restauratieslag gemaakt moest worden. Na een traject van diverse adviezen, kostenraming, vergunning en tussentijdse bijstellingen is de terracotta beeltenis in 2007 gerenoveerd. Helaas niet gerestaureerd, daar van het oorspronkelijk materiaal (na restauratie in de 20e eeuw) nog geen 50 % meer over was.
Het kleurenonderzoek op het destijds gerestaureerde origineel heeft geen gegevens opgeleverd om de oorspronkelijke kleuren te achterhalen. Met steun van de Raad van Adel zijn de heraldische wapenkleuren van de Nassaus bepaald. De overige kleuren bleken vrij van keus. RACM (Rijksdienst Archeologe, Cultuurlandschap & Monumenten) is niet tot een advies kunnen komen op basis van mogelijke historische feiten. Wel heeft RACM de kleur- en pigment adviezen ondersteund. Tevens heeft de ervaringsdeskundige van ICN mede geassisteerd. Uit het onderzoek konden geen feiten gevonden worden die de vlaggen betroffen. Zijn het gewestelijke vlaggen of Regimentsstandaarden? Zolang hier geen antwoord op komt blijven ze wit.
Deze replica is vervaardigd van gietmortel door middel van siliconen gietmallen van het origineel. De oorspronkelijke vulling heeft nu een bestemming in de expositieruimte van het Koningin Wilhelmina paviljoen.
In het midden van de afbeelding zien we het wapenschild Willem III van Oranje Nassau. De afbeelding is verder versierd met wat vreemd uit de ogen kijkende leeuwen, kanonskogels, kanonnen, wapens en trommels. Het standbeeld van Willem III 100 meter verder op het Kasteelplein toont hetzelfde wapenschild dat voorzien is met de tekst “Honi soit qui mal y pense”. In het wapen is de Britse Orde van de Kousenband verwerkt.
In het Verenigd Koninkrijk is een kostbaar uitgevoerde kousenband met het opschrift “Honi soit qui mal y pense” het onderscheidingsteken van een hoge ridderorde, de Orde van de Kousenband. Dit ereteken wordt ook tegenwoordig nog gedragen, want de heren dragen aan het Britse hof nog steeds ouderwetse kniebroeken met kousenbanden.
De oorsprong van de in oud-Frans gestelde spreuk, die in het Nederlands vertaald “Schande aan hem die er kwaad van denkt” luidt, zou zijn terug te voeren naar een incident tijdens een bal in 1344. De kousenband van de Gravin van Salisbury (des konings schoondochter, Joan van Kent) zakte af en koning Eduard III was zo galant om deze weer om haar been te gespen. (In een andere versie zou Eduard de kousenband hoffelijk om zijn eigen been gedaan hebben, zeggende “Honi soit qui mal y pense”).
Tegen de hovelingen zou hij hebben gezegd dat hij “van deze kousenband het meest gerespecteerde symbool in de christenheid zou maken”. Daarop stelde hij een toernooigezelschap in dat uit twee maal twaalf Ridders bestond.
In de vele honderden jaren na de oprichting van de zeer selectieve Orde van de Kousenband zijn er een indrukwekkend aantal leden bij gekomen, waaronder ook leden van het geslacht Oranje en Oranje-Nassau. Het merkwaardige is dat de Vader des vaderlands, Willem I Prins van Oranje niet werd uitgenodigd toe te treden tot de Orde van de Kousenband. De eerste van de Oranjes die werd geridderd in de Orde van de Kousenband was Prins Maurits van Oranje. Daarna volgenden er meer.

Omschrijving: timpaan met versiering (replica)
Hoogte: ca. 60 cm
Breedte: ca. 2,5 meter
Materiaal: terracotta
Inscriptie: JE MAINTIENDRAI en HONI SOUT MAL Y PENSE
Locatie: KMA Stadhouderspoort gebouw C grachtzijde

Stephan Balkenhol heeft vier beelden gemaakt voor het kantoor van de Waterschap Brabantse Delta: één voor de hoofdingang en één pal achter de entreehal richting kasteel Bouvigne. Daarnaast verfraaien twee kleinere beelden op sokkels als ensemble de hal van het kantoor. De beeldengroep bestaat uit twee mannen en twee vrouwen, uit eikenhout gemodelleerd. Het hout is afkomstig van twee eikenbomen die aan de rand van het landgoed stonden en plaats moesten maken voor de renovatie van het landgoed.
Deze beeldengroep is kenmerkend voor het werk van Balkenhol: de mannen en vrouwen zijn alledaags en herkenbaar maar ook neutraal en – ook al door de opvallende sokkels – letterlijk wat op een afstand. Ze stralen rust en humor uit en zijn hierin ook suggestief. De twee buitenbeelden zijn 280 centimeter hoog en vervaardigd uit één een stuk hout. De beelden op de sokkel binnen zijn ongeveer 50 centimeter hoog.
De beelden hebben een grote mate van herkenbaarheid en door hun menselijk maat ook een vanzelfsprekende toegankelijkheid. Ze geven letterlijk kleur en inhoud aan de imponerende, klassiek symmetrische kantoorgebouw. De lange gevelrij met zuilen, de lichte kleur van de gebruikte materialen, zowel buiten aan de gevel als binnen, kon geen beter decor vormen voor deze ingetogen kleurrijke mensfiguren.
Stephan Balkenhol (1957) woont en werkt in Karlsruhe (D) en geldt als een van de meest toonaangevende beeldhouwers in de wereld. Zijn werk is veelvuldig in binnen- en buitenland tentoongesteld. Daarnaast heeft Balkenhol meerdere prestigieuze opdrachten in de openbare ruimte gerealiseerd, onder andere te zien in Duitse steden maar ook in Frankrijk en Oostenrijk. In Nederland is werk van hem te zien in Den Haag, Leiden, Amsterdam, Almere en nu dan in Breda. Hij is als professor verbonden aan de “Staatliche Akademie der Bildenden Künste van Karlsruhe”.
Doordat de houten beelden buiten staan hebben ze maar een beperkte levensduur.

Omschrijving: beeld van vrouw op sokkel
Kunstenaar: Stephan Balkenhol (Duitsland) – RKD
Hoogte: ca. 1,5 meter
Jaar: 13 september 2010
Materiaal: hout
Locatie: Bouvignelaan 5, achter kantoorgebouw

Het pand aan de Haagdijk 86b heet van oudsher ’t Peerdt. Het droeg ook de naam van het Wit Peerdt of Paert in de Wieghe. De naam verwijst mogelijk naar een huis met een “verdacht en oud beroep”. In de afbeelding is een maan of een wieg te herkennen dat symbool staat voor de nacht of voor slapen. Het paard kan mogelijk duiden op de cavalerie, ofwel soldaten / ruiters. Dat het paard op de rug ligt benadrukt hier dat het om nachtelijke activiteiten ging. Niets bijzonders in een wijk waar destijds veel soldaten woonden.

Naaa: Peerd in de Wieghe
Omschrijving: uithangbord met afbeelding van paard
Kunstenaar: Klaartje Scheer en Eloi Koreman
Afm.: 80×80 cm
Materiaal: corten staal en verzinkt staal voor de steun
Locatie: Haagdijk 86b N51 35.253 E4 46.151

Bij het veelvuldige overleg van de nieuwbouw van het Esso kantoor in 1987 aan de Graaf Engelbertlaan bleek de kunst in de knel dreigde te komen. Er was geen geld meer om een kunstenaar aan te trekken voor een opdracht. Voor een van de werknemers Rik Moors was het een uitdaging om zelf aan de slag te gaan. Hij kreeg daarbij alle medewerking van de directie en ontwierp een sculptuur bestaande uit 2 roestvrijstalen buizen. Animatie (letterlijk aanmoediging) symboliseert de samenwerking tussen Esso België en Esso Nederland.
Vanaf een bepaalde hoek lijken de buizen elkaar te kruisen en toch lopen ze voor een belangrijk deel perfect evenwijdig. Deze samenwerking, een bijdrage aan het imago van Esso, wordt weerspiegeld in de grote glasgevel. In de onderhoudswerkplaats van Esso in Antwerpen is de ene helft van deze sculptuur gemaakt. De andere komt uit de werkplaats van Esso in Rotterdam. Op een feestelijke personeelsdag in 1987 is het kunstwerk in aanwezigheid van ruim 4000 medewerkers en hun familie officieel onthuld.
Het kantoorpand is ondertussen nog maar deels in gebruik door Exxon Mobiel. Het kantoorpand is in 2014 omgedoopt tot Bond Park en een multi tenant gebouw geworden.

Naam: Animatie
Omschrijving: abstract sculptuur van 2 buizen
Kunstenaar: Rik Moors – RKD
Eigendom: Exxon Mobiel (Esso)
Jaar: 1987
Materiaal: RVS
Locatie: Graaf Engelbertlaan 75 N51 34.055 E4 44.886

Villa Mariëndal werd in 1843 gebouwd recht tegenover de rechteroever van de Mark. Na veel eigendomswisselingen werd het huis in gebruik genomen op 20 oktober 1934 als vergaderplaats voor zes protestantse verenigingen. In de maanden juni t/m september werd het gehele complex verhuurd aan de Bredase Stichting Jeugdherberg, die in 1934 reeds 3.400 overnachtingen boekte. Tijdens de oorlogsjaren werd Huize Mariëndal gebruikt voor legering van militairen. Na de bevrijding was de villa uitgewoond en de inventaris verdwenen. Toch kreeg de woning zijn vooroorlogse bestemming terug. In de vijftiger jaren kwam de villa echter leeg te staan, doordat de jeugdherberg naar Chaam verhuisde. Het verval nam ernstige vormen aan, waarna in mei 1957 afbraak volgde.
In de jaren zestig werd een nieuw verenigingsgebouw gebouwd, dat opnieuw Mariëndal werd genoemd. Van het oude Mariëndal rest alleen nog een reliëfsteen, die op 20 oktober 1934 onthuld werd door ds. B. ter Haar Romeny. Deze steen, nu ingemetseld in een tuinmuur van het kerkhof bij het Romenyhuis, stelt twee trekkers voor en verwijst naar jongeren die de jeugdherberg bezochten. Op de afbeelding zien we onder andere 5 ganzen, een jongen en een meisje. Rechts onder staat het woord “TREKKERS”, maar het is heel slecht leesbaar.

Omschrijving: reliëfsteen van twee trekkers
Kunstenaar: Leen Douwes – RKD
Hoogte: 70 cm
Breedte: 50 cm
Inscriptie: ‘TREKKERS”
Jaar: 20-10-1934
Materiaal: kalksteen
Locatie: Laurentiuskerk Protestantekerk, Duivelsbruglaan 11a

Deze slideshow vereist JavaScript.

Deze tegels bevinden zich boven de toegangsdeuren van 6 appartementencomplexen in de St. Ignatiusstraat. De tegels zijn allemaal verschillend, maar ze vertonen allen 3 figuurtjes van een olifant, een kind en een huisje.
Zoals op een van de foto’s te zien is één van de tegels gebroken.
Nillmij was een maatschappij die in diverse plaatsen in onroerend goed financierde. In veel gebouwen liet de onderneming een ‘handtekening’ achter. In Breda is deze handtekening te vinden op: de Brugflat, de muren van Vredenbergh aan de zijde van de Claudius Prinsenlaan en de flats in de St. Ignatuisstraat.
De kunstenaar legde zich toe op boetseren en werkte vooral in figuratieve stijl. Waarschijnlijk kreeg hij de NILLMIJ-opdrachten vanwege een familierelatie met een van de leden van de directie.
Dergelijke gevelstenen zijn ook te zien bij de appartementen aan de Boeimeerlaan.

Naam: Nillmij gevelsteen
Omschrijving: 6 geveltegels
Kunstenaar: Mans Meijer – RKD
Hoogte/breedte: 45 cm
Jaar: 1955-1956
Materiaal: terra cotta
Locatie: St. Ignatiusstraat 75 t/m 135 N51 35.461 E4 47.780