Het pand heet al sinds 1720 De Cleyne Kuyp.
In de waskuip zit een ruim bemeten man. De kunstenares gebruikte RVS stangen om het bord op te hangen die de waterstralen van de douche moeten voorstellen.
Naam: Kleine Cuyp
Omschrijving: uithangbord van wastobbe met man
Kunstenaar: Klaartje Scheer en Eloi Koreman
Afm.: 75 x 120 cm
Materiaal: corten staal en verzinkt staal voor de steun
Locatie: Haagdijk 135 N51 35.233 E4 46.106
Petrus Paulus Hermans van Ham werd geboren als schoenmakerszoon in Breda op 19 februari 1839. Hij werd in 1894 tot generaal-majoor bevorderd in het Oost-Indische leger. Hij sneuvelde op 25 augustus 1894, toen hij bij een expeditie op Lombok met meer dan 100 van zijn manschappen in een hinderlaag liep. Breda bracht kort daarna hulde aan deze oud-stadgenoot in Schouwburg Concordia. Drie jaar later op 19 juni 1897 eerde men hem met een borstbeeld, gemaakt door Anton Wirtz. Het beeld werd geplaatst aan het huis dat staat op de plaats waar hij werd geboren. Het bronzen beeld staat in een neoclassicistische nis, bekroond met een tempel fronton en klassieke versieringen. Op de onderlijst staan de jaartallen 1839 en 1894 en het wapen van Breda. Bij de restauratie van de buitengevel in 1999-2000 is het beeld korte tijd verwijderd geweest om ook de nis te kunnen herstellen en het beeld te beschermen.
In Breda zijn meer afbeeldingen van hoge militaire officieren te vinden zoals: D. Chassé in de Duivelsbruglaan, J.P. Delprat in de Delpratsingel en H.G. Seelig in de Mauritsstraat.
Omschrijving: borstbeeld van Generaal P. van Ham
Kunstenaar: Anton Wirtz – RKD
Hoogte: 1 meter
Jaar: 19-6-1897
Materiaal: brons
Onderschrift: P.v.HAM
Locatie: Ginnekenstraat 134
Jan Ingenhousz is een van meest bekende Bredanaars wereldwijd. Hij was arts en natuuronderzoeker (fysioloog en plantkundige) en is vooral bekend vanwege de inenting tegen de pokken en zijn onderzoek naar de fotosynthese. Hij bracht de helft van zijn leven door in Engeland en Oostenrijk.
Ingenhousz is de naam van een patriciërsfamilie uit Venlo. Via Tuil en Zaltbommel kwam de familie Ingenhousz in het achttiende-eeuwse Breda terecht waar verschillende leden een belangrijke maatschappelijke rol zijn gaan spelen. Gedurende de tweede helft van de achttiende- en negentiende eeuw kozen veel telgen het beroep van apotheker of arts.
Jan Ingenhousz is geboren in Breda op 8 december 1730. De familie Ingenhousz was woonachtig op het adres Eindstraat 3. Het huidige pand is niet meer het pand uit de tijd dat Ingenhousz hier geboren werd maar dateert uit 1869.
Eindstraat 3 is een breed pand dat samengetrokken is uit drie smalle pandjes, wat opvalt als je het met de buurpanden vergelijkt. Het middelste pand was het huis de Kleerbezem. Dit was eigendom van Ludovicus Ingenhousz, de grootvader van Jan Ingenhousz. In dit huis moet Jan Ingenhousz dus geboren zijn. In 1761 werden de Trektang (het linkse pand) en de Kleerbezem samengevoegd tot één huis. In 1768 kocht de heer Ludovicus Ingenhousz, burger en apotheker, het meest rechtse pand er ook bij.
Jan Ingenhousz werd rooms-katholiek gedoopt in de schuilkerk aan de Tolbrugstraat in Breda op 8 december 1730. Zijn ouders waren Arnoldus Ingenhousz en Maria Beckers.
Zijn vader was apotheker in Breda en had toen regelmatig contact met John Pringle, een legerarts van de Britse troepen die in de stad gelegerd waren. Jan Ingenhousz bewonderde de arts en ging zelf geneeskunde studeren aan de Universiteit van Leuven tot 1753 en daarna aan de Universiteit van Leiden, waar hij les kreeg van Pieter van Musschenbroeck en Hiëronymus David Gaubius. Hij bezocht ook nog de universiteiten van Parijs en Edinburgh, voordat hij zich in 1755 als dokter vestigde. Na de dood van zijn vader in juli 1764 ging hij in 1765 op uitnodiging van de Britse arts John Pringle naar Engeland.
In 1765 woedde in Engeland een pokkenepidemie. Pringle en Ingenhousz entten patiënten (onder anderen de familie van koning George III) preventief in met pus van pokken. Later werd deze methode verbeterd door de uitvinding van de vaccinatie, waarbij het koepokkenvirus als entstof diende. Daarna entte hij de kinderen van keizerin Maria Theresia in Wenen in, waarna hij van 1768 tot 1779 als lijfarts aan haar hof verbonden was.
Nu hij over tijd en geld beschikte, begon hij zelfstandig te experimenteren. In 1769 werd hij lid van de Royal Society of London for the Improvement of Natural Knowledge. Hij verrichtte onderzoek naar elektriciteit en magnetisme. Hij correspondeerde onder andere met Benjamin Franklin. In 1779 werd hij lid van de Royal Society of London. In datzelfde jaar toonde hij aan dat licht nodig was voor de fotosynthese in planten en dat deze op hun beurt steeds weer nieuwe lucht produceerden om in te kunnen ademen. Fotosynthese is een proces waarin lichtenergie wordt gebruikt om koolstofdioxide om te zetten in glucose. Het blad is de voornaamste locatie van fotosynthese in een plant.
John Ingen Housz, zoals hij in Engeland genoemd werd, overleed op het landgoed Bowood House bij Calne in Engeland op 7 september 1799. Hij werd begraven op het kerkhof van Saint Mary the Virgin in Calne. In de kerk werd op 18 november 1956 een gedenksteen onthuld. (Dit soort gedenkstenen komt in Engelse kerken vaak voor. In Nederland is het een uitzondering). In Church Street in Calne is een plaquette aangebracht dit die Ingen Housz memoreert.
De stad Breda was al vroeg trots op zijn beroemde zoon. Ingenhousz was internationaal bekend en van die bekendheid kon Breda mee profiteren. De familie Ingenhousz bekleedde een belangrijke functie in de stad en de familie probeerde natuurlijk ook het belangrijke familielid onder de aandacht te brengen. Ingenhousz is echter nooit een beeldmerk van Breda geworden.
In Parijs, Brussel en Antwerpen treffen we vaak negentiende-eeuwse monumentale pleinen aan met op het middelpunt een bronzen standbeeld van een beroemd persoon. Het plein is dan tevens naar die persoon genoemd. Deze pleinen werden om stedenbouwkundige redenen aangelegd als monumentaal middelpunt van een nieuwe wijk.
Op 28 november 1908 werd door de gemeenteraad van Breda de naam Dr. Jan IngenHouszplein vastgesteld. Het officiële voorstel werd uiteraard gedaan door het college van Burgemeester en Wethouders, maar het idee werd geleverd door gemeentearchivaris Corstens. De naam Dr. Jan IngenHouszplein was volgens burgemeester van Lanschot met opzet gekozen naar den bekenden lijfarts en ter onderscheiding van andere personen tot dat geslacht behorende. Op dat moment hadden twee leden van de familie Ingenhousz zitting in de gemeenteraad, namelijk mr. W. Ingenhousz en J.M. (Jan) Ingenhousz.
De naam van dit geslacht wordt op heel veel verschillende manieren gespeld, namelijk Ingenhousz, Ingen Housz, Ingen-Housz of zelfs IngenHousz. Jan Ingenhousz spelt zelf zijn naam op zijn gedrukte werken als J. Ingen-Housz. De juiste spelling van de naam Dr. Jan IngenHouszplein is, volgens de notulen van de Bredase gemeenteraad van 28 november 1908, Dr. met hoofdletter, Jan voluit, IngenHousz aan elkaar vast en de H een hoofdletter, midden in het woord. Google Maps hanteert echter Doctor Jan Ingen Houszplein. Een beeld van Jan IngenHousz is uiteindelijk nooit op het plein aangebracht. Dit beeld uit 1852 bevond zich jarenlang in het archief van het Breda’s Museum.
Op het boek is de tekst ‘POKKON 1779’ weergegeven. Ter bescherming is het beeld opgesteld in een glazen kast waardoor de foto wat weerspiegelt.
Omschrijving: beeld van Jan Ingenhousz
Kunstenaar: AvS
Hoogte: ca. 70 cm
Inscriptie in sokkel (R/A/L/V): doctor van den / keizer van / Oostenrijk in 1779 / Ingenhousz Breda 1730
Jaar: 1852
Materiaal: terracotta
De kunstwerk is geplaatst in de middenberm van de Emerparklaan. Volgens de kunstenaar heeft het kunstwerk eigenlijk geen naam. Iedereen kan naar zijn goeddunken er een naam aangeven. Al snel spraken de mensen van Totempaal, wellicht vooral in relatie met het nabijgelegen appartementencomplex dat de bijnaam de ‘Aperots’ draagt.
Het ontwerp is vervaardigd in het kader van de BKR, Beeldende Kunstenaars Regeling. 42 stuks stalen vlakken in ruitvorm zijn symmetrisch aan elkaar gelast. Bij beschouwing vanuit steeds een andere hoek, doet zich steeds een ander aanblik voor.
De Sliedrechtse firma Batenburg nam de uitvoering voor haar rekening.
(Bij)naam: Totempaal
Omschrijving: zuil met 42 vlakken
Kunstenaar: Ton Schouten – RKD
Hoogte: ca. 5 meter
Materiaal: cortenstaal
Locatie: Emerparklaan ter hoogte van Hondsdonk N51 36.240 E4 44.824
De opdracht voor het beeld kreeg de kunstenaar al in 1968. Breda kon voor het eerst kennis maken met dit beeld op de tentoonstelling ‘Bijbel en Prent’ in de Beyerd. Na afloop van de expositie kreeg het beeld een plaats in Park Valkenberg. De kunstenaar was al 75 jaar toen hij dit beeld maakte.
Over “Tobias en de Engel” wordt verhaald in Tobit, een boek dat in de katholieke bijbel deel uitmaakt als deuterocanoniek boek van het Oude Testament en dat door de protestanten beschouwd wordt als een ‘apocrief’ geschrift. Het boek is ook bekend als Tobias en is waarschijnlijk geschreven rond 200 v.Chr.
De hoofdrollen in het verhaal zijn voor een vader en zijn zoon: Tobit en Tobias. Tobit, oud en blind geworden, heeft in het verleden een kleine schat achtergelaten bij iemand in Medië en stuurt zijn zoon Tobias op pad om die op te halen. Op zijn reis krijgt Tobias gezelschap van de aartsengel Rafaël. Tobias herkent hem echter niet. Rafaël is gestuurd na gebeden van Tobit én van diens vrouw. Met hulp van Rafaël brengt Tobias zijn vaders schat naar huis. Met de gal van een vis die hij samen met Rafaël heeft gevangen, geneest Tobias zijn vaders blindheid. Een deel van de schat wordt als aalmoezen weggegeven.
Het kunstwerk is gemaakt door Mari Andriessen die onder andere grote bekendheid kreeg met het beeld De Dokwerker ter nagedachtenis aan de Februaristaking van 1941. De kunstenaar maakte in Nederland tientallen kunstwerken.
In het voormalige Stadhuis op de Grote Markt staat een beeld van Prinses Wilhelmina dat eveneens door Andriessen is gemaakt.
Naam: Tobias en de engel
Omschrijving: beeld van 2 figuren
Kunstenaar: Mari Andriessen – RKD
Materiaal: brons (gegoten)
Hoogte: 1,9 meter
Jaar: 1972
Locatie: Valkenberg park N51 35.473 E4 46.763
Na de renovatie van de school kreeg het beeld een plek op het schoolplein achter de school. Het beeld heeft verschillende benamingen, maar op de school houdt men het bij Openstaande boeken vanwege de parallellen met de school.
Naam: Muizentrap of Zigzag of Openstaande boeken
Omschrijving: figuratief beeld van opengeklapte boeken
Kunstenaar: Zita Theelen- RKD
Hoogte: ca. 2,8 meter
Jaar: 1986
Materiaal: staal
Locatie: Stedelijk Gymnasium, Nassausingel 7
Evolutie symboliseert de overgang van het oude naar het nieuwe. De kunstenaar is zeer tevreden over de standplaats van het werk, omdat bij een bepaalde standplaats van de toeschouwer in één oogopslag het oude (de Bredase binnenstad) en het nieuwe (de flats) te zien is.
Ook in het beeld is die evolutie te zien. Er zijn zowel ronde als strakke vormen, de ontwikkeling van verleden naar heden.
Wat de kunstenaar betreft had zijn werk heel wat groter uitgevoerd mogen worden. Zijn fascinatie voor de relatie oud-nieuw en voor grote vormen zorgde regelmatig voor controversiële ontwerpen en evenzo vele aanvaringen met de door hem verfoeide beoordelingscommissies.
Niels Lous is een kunstenaar uit Breda en volgde de Academie beeldende kunst St. Joost te Breda. Andere beelden van de kunstenaar in Breda zijn: Zig zag of Vice Versa in de Merkxtuin en de Kiem aan de Claudius Prinsenlaan.
Naam: Evolutie
Omschrijving: abstract beeld
Kunstenaar: Niels Lous – RKD
Afmeting (hxbxd): 250 x 200 x 225 cm
Hoogte sokkel: 80 cm, beton
Jaar: 1973
Materiaal: brons
Locatie: middenberm, Graaf Hendrik III Laan
Op de afbeelding zien we kind Jezus weergegeven tussen zijn grootmoeder Anna en zijn moeder Maria. Jan Vaes maakte het beeldhouwwerk in opdracht van het Schoolbestuur. Het was een werkstuk in het kader van de zogenaamde 1% regeling’. Vanaf 1953 moest bij de bouw van rijks-en gesubsidieerde scholen één procent van de bouwsom besteed worden aan ‘opdrachten en aankopen ter versiering’.
Het beeld bevond zich oorspronkelijk boven de ingang van de Mariaschool aan de Pastoor Vermuntstraat die reeds op 12 augustus 1847 werd geopend. In de twintigste eeuw was het niet ongebruikelijk om religieuze voorstellingen te plaatsen aan gevels van de scholen. De katholieke kerk had immers een grote zeggenschap in scholen en het onderwijs werd vaak verzorgd door nonnen. In 1977 werd de Mariaschool ingrijpend gerenoveerd en het
beeldhouwwerk werd verplaatst naar de westgevel bij het grasveld aan de Slotlaan.
Op 1 december 1961 besloot de Gemeenteraad van Nieuw-Ginneken medewerking te verlenen tot het bouwen van een nieuwe R.K. jongensschool voor basisonderwijs. In 1969 is de bouw ook werkelijk gerealiseerd aan de toen nog geheten Mouterijstraat, maar in 1970 is de straatnaam veranderd naar De Roskam. In 1969 werd ook de naam veranderd van de Laurentiusschool in “De Rosmolen”. Blijkbaar moest de school een minder religieuze uitstraling hebben als gevolg van de oprukkende multiculturele samenleving.
In de jaren 80 van de twintigste eeuw was er een grote toename in het aantal leerlingen in Ulvenhout. Er volgde een fusie tussen de Mariaschool en de Laurentiusschool die toen nog aan de Dorpstraat 70 gelegen was. In 1987 ging de Mariaschool, na een 140 jarig bestaan, op in basisschool De Rosmolen. De Mariaschool en de Laurentiusschool werden in 1988 gesloopt en de afbeelding Anna-Te-Drieën kreeg een herbestemming in de tuin van de nieuwe school De Rosmolen. Daar werd het door de kleuters als speeltoestel en zandbak gebruikt. Op initiatief van de ouderraad werd bij de gemeente geld los gepeuterd voor een herplaatsing die meer recht deed aan dit kunstwerk. Het beeld werd uitgebreid schoongemaakt. Het had wonderwel toch weinig geleden van alle omzwervingen. Er werd een eenvoudige bakstenen sokkel gemetseld waar het beeld opgezet werd. Sinds mei 2001 prijkt het tegen de muur van de school aan de zijde van ’t Hofflandt en het ligt daarmee ver buiten het dagelijks gezichtsveld van leraren en leerlingen. 11 oktober 2001 werd het door een vijftal kinderen met Celine Potters-Vaes onthuld. Afhankelijk van de begroeiing kan het beeld soms heel slecht zichtbaar zijn.
Naam: Anna-Te-Drieën
Omschrijving: sculptuur met afbeelding van Anna, Jezus en Maria
Kunstenaar: Jan Vaes – RKD
Hoogte: ca. 70 cm
Jaar: ca. 1960
Materiaal: hard steen
Locatie: Basisschool De Rosmolen, Het Hofflandt (zijde) N51 32.873 E4 47.985
De Heilige Brigida van Kildare is na de Heilige Patrick de belangrijkste heilige van Ierland. In het Engels heet ze Saint Bridget. Ze leefde van 453 tot 523. Heel wat verhalen over haar zijn een verchristelijking van de verhalen van de Keltische godin Brigit. Ze trok zich op jonge leeftijd terug als kluizenares en ging wonen in een hol onder een eik. Ze stichtte daar in de vijfde eeuw het klooster van Kildare, Ierland.
Zij geldt als beschermheilige van het vee. Haar naamdag valt op 1 februari. Er is geen Ierse heilige die in West-Europa zoveel vereerd wordt als de Heilige Brigida. Dat is ongetwijfeld te danken aan de vele Ierse monniken die naar deze streken kwamen om het christelijk geloof te verkondigen.
Het is niet onmogelijk dat zij via de abdij van Thorn de patrones van de parochie van Bavel is geworden. De Heilige Brigida was reeds de patroonheilige van de eerste kerk van Bavel nabij de Dorstseweg, die in 1484 moet zijn afgebrand. Daarna kwam er een nieuwe Brigidakerk, die tot 1887 op het huidige kerkhof heeft gestaan. In 1855 vond de bisschop van Breda echter, dat niet de Heilige Brigida, maar Maria de eerste patrones van de parochie van Bavel moest zijn. Het huidige kerkgebouw, dat in 1887 in gebruik werd genomen, werd dan ook toegewijd aan Onze Lieve Vrouw ten Hemel Opneming (Maria Hemelvaart).
Het eerste Brigidabeeld bij de zuivelfabriek werd voor 11 gulden opgeschilderd door Van Ginkel, de rekening werd betaald door pastoor Van Hees. Desondanks moest Brigida in de loop van de tijd toch enkele malen vervangen worden.
Van januari tot mei 1942 trad Kees van Opstal uit Rijen op als waarnemer voor de ernstige zieke directeur Van der Poel. In die periode kreeg Jan van Opstal uit Rijen, zijn broer, de opdracht een nieuw beeld te maken. Voor 200 gulden realiseerde hij de heilige in beton, met een koe aan haar rechter voet. In haar linkerhand heeft zij de abdissenstaf, symbool van haar functie als overste van meerdere kloosters. De toorts in haar rechterhand verwijst naar haar naam, die “draagster van het licht” betekent.
Aardig detail: Bij het eerste beeld van 1901 lag de koe aan haar linkerzijde!
Het laatste, huidige, beeld bleek zijn geld waard, want het verkeerde nog in een redelijke conditie toen het werd weggehaald op 17 oktober 1977, kort voordat de fabrieksgebouwen aan de Kerkstraat verkocht werden. In 1980 werd overigens het hele complex gesloopt om plaats te maken voor woningen.
Het beeld werd opgeslagen, met zorg bewaard en gerestaureerd. Twee jaar later op 14 september 1979, volgde plaatsing naast de ingang van de nieuwbouw van de Brigidaschool
aan de Pastoor Doensstraat, nu heet de school De Spindel. Vanwege de nieuwbouw van de Spindel (2020-2021) is het beeld tijdelijk opgeslagen.
Als beschermheilige van het vee wordt de Heilige Brigida meestal afgebeeld met een rund. Haar symbool, de koe, staat ook in het gemeentewapen van Ginneken en Bavel en in het dorpswapen van Bavel. In haar linkerhand draagt zij een abdsstaf.
Omschrijving: religieus beeld van Heilige Brigida
Hoogte: ca. 1,2 meter
Jaar: ca. 1942
Kosten: 200 gulden
Materiaal: beton
Sokkel: steen, hoogte ca. 40 cm
Locatie: Pastoor Doensstraat 3, De Spindel N51 34.017 E4 49.918
In 1702 was in het achterhuis van de Haagdijk een brouwerij gevestigd. Het voorhuis heette Den Blauwen Hant en was de naamgever voor de brouwerij. Een andere verklaring vinden we in de handen van de blauwververs die hier hun ambacht uitoefenden. Vanwege de toegepaste kleurstoffen hadden de arbeiders vaak blauwe handen. Een blauwverver is iemand die, bijvoorbeeld gebruikmakend van de kleurstof indigo, kleding blauw verft, bijvoorbeeld een pak, tot op het zwarte af. Kleding laten verven was goedkoper dan nieuwe kleding aanschaffen. Vroeger werd dit veel gedaan, meestal als men in de rouw was. De rouwperiode na het overlijden van een persoon kon tot wel maanden duren.
De Haagdijk telde destijds veel steegjes of zijstraten die ondertussen deels verdwenen zijn. Dit verklaart waarom er soms gaten in de huisnummers van de Haagdijk zijn. Een van de steegjes die nog wel overgebleven is de Achter de Blauwe Hand. Het uithangbord is in 2015 verplaatst en hangt ondertussen aan het begin van de steeg. Loop je dus onder dit uithangbord van de Blauwe Hand door dan begeef je je automatisch Achter de Blauwe Hand.
Naam: Blauwe Hand
Omschrijving: uithangbord van hand in staal
Kunstenaar: Klaartje Scheer en Eloi Koreman
Afm.: 60×120 cm
Materiaal: corten staal
Locatie: Haagdijk 125 N51 35.244 E4 46.128
Kunst in Breda 