Kunst in Breda

In 2011 werd vanwege de sloop van de oude Rijks-HBS aan de Nassaustraat het kunstwerk van Hugo Brouwer bedreigd met vernietiging. Het was dankzij de oplettendheid van oud-waarnemend rector Wil Mathijsen dat het werk onder de aandacht werd gebracht. Gerard van den Berg – lid van de Werkgroep Monumentale Kunst van Erfgoedvereniging Bond Heemschut – nam direct daarna het initiatief om in samenwerking met een werkgroep het kunstwerk te redden. De Werkgroep Behoud Hugo Brouwer bestaande uit Gerard van den Berg, Wil Mathijssen en Johanna Jacobs kreeg met veel lobbyen het voor elkaar dat het kunstwerk behouden bleef. Het proces om te komen tot waardering, het uitplaatsen, opslaan en herplaatsen ging zoals bij vele van de bedreigde ruimte gebonden kunstwerken uit de periode van de wederopbouw niet zonder slag of stoot. Mede dankzij bijdragen van onder meer de Rabobank Breda kon het kunstwerk uiteindelijk worden herplaatst. Heemschut was de pleitbezorgers, de sponsor Rabobank en de gemeente Breda zeer dankbaar.
In 2014 werd het kunstwerk gedemonteerd en opgeslagen. In de zomer van 2016 kreeg het kunstwerk een nieuwe bestemming bij de scholengemeenschap Graaf Engelbrecht aan de Ganzerik in de Haagse Beemden. De school plaatste het kunstwerk in zijn oorspronkelijk opzet als poort bij de entree van het schoolplein. Met een voordracht van een gedicht door kunstenares Yvon Né werd op woensdag 26 september 2016 de herplaatsing van het kunstwerk van de schilder en mozaïekkunstenaar Hugo Brouwer uit 1959 voltooid. Het unieke wandplastiek werd, in het bijzijn van mevrouw Miriam Haagh (wethouder onderwijs gemeente Breda) en de heer Nico Zevenbergen (directievoorzitter Rabobank Breda), en alle overige betrokkenen met gepaste aandacht voor het publiek onthuld.
Het werk van Hugo Brouwer heeft, mede door Eindhovenaar Robert van Rixtel die in 2013 een boek het oeuvre van de Nuenense kunstenaar publiceerde, inmiddels meer en meer waardering gekregen. Bij de opening sprak Heemschut-directeur Karel Loeff de wens uit dat scholieren ook echt actief kennis maken met de inhoud van het werk. Behalve de symboliek van de voorstelling is ook de expressie en de materiaaltoepassing interessant. De herplaatsing van het kunstwerk is een stimulans voor de Werkgroep Monumentale Kunst en Heemschut dat herwaardering en behoud goed mogelijk zijn.
Het kunstwerk uit 1956 is een keramisch kleurenreliëf bestaande uit twee panelen met symboliek over studie. Op het linker paneel is een jonge leerling afgebeeld die de eerste klas van de school betreedt. Op het rechter paneel staat onder een zon het resultaat na zijn/haar schoolopleiding. Het resultaat is hierbij de kennis die hij/zij vergaard heeft.

Omschrijving: muurplastiek / poort met mozaïeken
Kunstenaar: Hugo Brouwer – RKD
Afmeting: ca. 3 x 10 meter
Jaar: 1959
Materiaal: keramiek op betonnen wand
Locatie:
– 1959-2011 Nassaustraat
– vanaf 26-9-2016 Ganzerik 3

De drie personen staan gearmd bij elkaar. Ze zoeken steun, vinden steun en samen zijn ze sterker.
Het beeld is geschonken door Heja Projectontwikkeling bij de oplevering van het hofje bestaande uit 1 villa, 5 eengezinswoningen en 12 patiowoningen. In 2012 is echter de onderneming failliet verklaard.

Omschrijving: figuratief beeld van drie personen
Hoogte: 60 cm
Jaar: 2006
Inscriptie in sokkel: Geschonken door Heja Projectontwikkeling 7 juni 2006
Materiaal: brons
Sokkel: natuursteen hoogte 80 cm
Locatie: midden plantsoen Brigidahof

Het beeld “Poortwachter” is tijdelijk rechts van de grafkapel geplaatst, aan het begin van de Duitse tuin. De poortwachter staat symbool voor de mijlpalen op ons levenspad en draagt en ondersteunt ons bij de invulling van ons levenspad in iedere levensfase. Iedere levensfase vraagt om bezinning, voordat we overgaan naar een volgende fase, en een volgende, nieuwe weg betreden.
De poortwachter vraagt om reflectie voordat je verder gaat met je levensreis op weg naar je bestemming en vraagt aandacht voor ons levenspad, hoe dit verloopt en hoe we daar inhoud aan willen geven. De poortwachter vraagt stil te staan in alle rust en stilte. Hij vraagt mild te zijn voor onszelf alvorens onze reis te vervolgen.
Gedicht – Poortwachter, door Nicholas Roerich:
Poortwachter, vertel me eens, waarom sluit je deze deur?
Wat bewaak je zo trouw?
Ik bewaak het geheim van de stilte.
Maar de stilte is leeg.
Geloofwaardigen zeggen dat het geheim van de stilte op onzin berust.
Maar ik weet dat het geheim van de stilte bestaat en moet zorgen dat ze wordt bewaakt.
Toch is je stilte leeg!
Ze is alleen leeg voor jou.
(foto L. v. Eijnatte)

Naam: Poortwachter
Kunstenaar: Ludovicus van Eijnatte – RKD
Hoogte:  204 cm
Materiaal: arduin
Locatie: aan het begin van de Duitse tuin Kasteel Bouvigne

Dit uithangbord is een afbeelding van de heilige Sint Maarten of Sint Meerten en de vroegere poort aan het einde van de Haagdijk. Volgens de legende geeft een Romeinse officier de helft van zijn soldatenmantel aan een arme naakte man bij de stadspoort. De arme man zou Jezus zijn, hiermee verwierf Maarten eeuwige roem als heilige.
Maarten wordt op twee manieren afgebeeld. Ten eerste als Romein in harnas. Bij deze afbeeldingen geeft hij vrijwel altijd de helft van zijn mantel aan de bedelaar. Ook wordt hij voorgesteld als bisschop met een bedelaar aan zijn voeten. Ganzen of zwanen komen ook vaak voor. Zij verwijzen naar het pluimveehok waarin hij zich had verscholen.
Hij is in een aantal streken van Nederland (onder andere Friesland, Groningen, de Zaanstreek, West-Friesland, Almere) en Vlaanderen (de Westhoek, de Denderstreek en Beveren) bekend als Sint-Maarten. Zijn naamdag, 11 november, wordt er nog steeds gevierd.
De mantel die hij deelde met de blinde bedelaar werkt nog op andere manieren door. In het Latijn is mantel cappa. De ruimte waarin zijn mantel werd bewaard ging al gauw kapel heten en de bewaker de cappellanus. Een ander woord voor mantel in het Latijn is pallium en van dit woord is de term palliatieve zorg afgeleid.
De huisnaam Mertenpport herinnert aan de tijd dat de poort de Haagdijk afsloot. Vanaf 1543 kwam de Haagdijk binnen de stadswallen te liggen en verdween de Meertenpoort.
In Breda is de kerk in Princenhage gewijd aan de heilige Sint Maarten. In en rondom de kerk zijn beelden te zien van  Martinus van Tours.

Naam: St. Mertenspoort
Omschrijving: uithangbord van de heilige Sint Maarten of Sint Meerten
Kunstenaar: Klaartje Scheer en Eloi Koreman – RKD / RKD
Hoogte: ca. 80 cm
Materiaal: corten staal en verzinkt staal voor de steun
Locatie: Haagdijk 251 N51 35.221 E4 45.969

Een drijvend kunstwerk van elf bij vijf meter en ruim vier meter hoog trekt binnenkort de aandacht in de binnenstad van Breda. Dit opvallende paviljoen, genaamd De Veerman, is een ontwerp van het Rotterdams kunstenaarscollectief Observatorium. De Veerman is het middelpunt van cultuurmanifestatie Liefde voor de Mark van Stichting CrossArts. Het ligt op verschillende plekken in rivier de Mark. Het nodigt uit om persoonlijke verhalen over de rivier te delen.

De Veerman drijft van 24 augustus tot en met 6 oktober midden op de rivier de Mark, tussen Spanjaardsgat en Belcrumhaven. Het rood houten frame is geïnspireerd op de sterke schouders van beschermheilige Sint Christoffel, die reizigers naar de overkant van het water draagt. Door de omvang is De Veerman niet te missen. Een sloep brengt de bezoeker heen en weer.

Observatorium is internationaal bekend door iconische, tot de verbeelding sprekende kunstwerken in de openbare ruimte. De werken bevinden zich op het grensvlak van landschap, kunst en architectuur. Ze weerspiegelen op symbolische wijze de aard van de omgeving. Altijd laagdrempelig; ze zijn voor het publiek te betreden. Je kunt je er afzonderen en reflecteren om je blik op de wereld aan te scherpen.

Het oeuvre van Observatorium kenmerkt zich door de paradoxen van poëtisch/robuust en iconisch/gastvrij. De werken zijn altijd ingebed in stedelijke of landschappelijke gebiedsontwikkeling op uitlopende plekken: pleinen, parken, industrieterreinen, oevers of wildernissen. Door het publiek te betrekken bij ontwerp, gebruik of beheer stimuleert Observatorium toe-eigening van het werk en zijn omgeving.

In Breda vestigt De Veerman de aandacht op ’t Zoet, een grote ontwikkelingslocatie waar de rivier de Mark langs stroomt. Zeven weekenden lang is dit paviljoen het decor voor ontmoetingen, vrijheid, creativiteit en een plek van verstilling op het water. Met het kunstwerk wordt in de openbare ruimte, op de Mark, een gastvrije plek gecreëerd die je op een andere manier naar de omgeving laat kijken. Tijdens de expositieperiode ligt De Veerman op vier verschillende locaties in de rivier. Daardoor krijgt de bezoeker steeds een ander perspectief op dit deel van de stad.

Je ziet op deze manier meer van de stad, de omgeving van ‘t Zoet, wat zich daar allemaal heeft afgespeeld en ook van de natuur in en rondom het water. De verhalen, herinneringen en ideeën die een verblijf op De Veerman oproepen, worden samen met de kunstenaars van Observatorium opgetekend voor de toekomst.

Elk weekend presenteren op De Veerman wisselende kunstenaars een nieuwe visie en ervaring met de rivier. Daarnaast is er een afwisselend programma van culturele activiteiten. De Veerman vormt het hoogtepunt van het samenwerkingsprogramma ‘Liefde voor de Mark’ van CrossArts en Observatorium in 2024.

Bezoek De Veerman:

Wanneer: 24 augustus t/m 6 oktober, elke zaterdag en zondag van 11:00 – 17:00
Waar: Vier locaties in en om de binnenstad van Breda, óp rivier de Mark
Wat: Elk weekend een andere programmering en kunstenaar
Hoe: Bereikbaar per bootje vanaf de bootopstapplaats – vanuit de Haven of vanaf Belcrum Beach.

Meer informatie
Voor extra materiaal, interviews met de kunstenaars of aanvullende informatie, neem gerust contact op met Marjan van Gerwen via marjan@crossarts.nl of Maartje Knipscheer via maartje@crossarts.nl.

Het beeld is uitgevoerd in een combinatie van Arduin en Albast, waarmee het aardse en het verlichte wordt gesymboliseerd. Een bestemming die ingebed is in de natuur als onderdeel van de kosmos waar ze zich thuis en geborgen voelen. Verder geeft het lichtheid aan de zware grafplaat.
Het beeld is geplaatst in de nis achterin de kapel en het dient als herinneringsbeeld voor de laatste rustplaats van twee verstandelijk gehandicapte meisjes die tijdens de evacuatie in mei 1940 op weg naar Breda zijn overleden en in 2016 zijn herbegraven in de grafkapel op landgoed Bouvigne.
(foto L. v. Eijnatte)

Naam: Lichtwezens
Kunstenaar: Ludovicus van Eijnatte – RKD
Hoogte: 118 cm
Materiaal: arduin en albast
Locatie: in de grafkapel aan het begin van de Duitse tuin Kasteel Bouvigne

Omdat alle gebouwen zo sterk op elkaar leken, zijn op verzoek van de bewoners 10 verschillende koppen aangebracht op de kopgevels van evenzoveel huizenblokken. Het ontwerp kwam van de architect zelf, die zo enige variatie aanbracht in zijn eigen architectuur. De koppen zijn samengesteld uit standaard betonelementen.
Aanvankelijk waren deze kunstwerken niet geschilderd en ietwat saai op de gevel aanwezig. In 2011 zijn de kunstwerken vrolijk geschilderd.

Naam: Koppen op Koppen
Omschrijving: 7 ‘schoon metselwerken’ in gevel
Architect: Ir. J. Derks
Hoogte: ca. 2,5 – 2, 7 meter
Jaar: ca. 1980
Materiaal: beton (ingemetseld)
Montagehoogte: ca. 7 meter in appartementencomplex
Locaties: 
– Arenberglaan 436, 456 en 492 
– Olmenbroek 1 en 2 
– Wilgenbroek 120 en 277

Een zigzaggend looppad tussen zuil en glaspanelen. Het naar links en rechts afbuigen staat voor het missiewerk van de Congregatie Heilige Harten waar ook ter wereld, waarbij de leden niet keken naar links of rechts, hoog of laag, wit of zwart. Ze waren er voor iedereen en overal. De opstelling van de panelen symboliseert de natuur waarin altijd vogels wonen en vliegen, waar ook ter wereld. Een universeel beeld dat de verbinding en eenheid laat zien tussen de broeders. De glaspanelen zijn voorzien van een keramische print met stokken waarlangs klimop zich omhoogwerkt. De kunstenares geeft hiermee de verbondenheid aan die er altijd was tussen de leden van de Congregatie, waar zij zich ook bevonden en hoe zij zich ook ontwikkelden. De bladeren van de klimop zijn hier en daar veranderd in vogeltjes. Dit staat voor de ontwikkeling die de missionarissen meemaakten in hun contacten met volkeren wereldwijd. Zij vereenzelvigden zich met de mensen waarvoor en waarmee zij werken.
Voor de twee glaspanelen staat een stenen zuil met de inscriptie: “Paters en broeders van congregatie der Heilige Harten”. Achterin een grote verticale natuurstenen gedenktegel met alle namen van de leden van de Congregatie van de Heilige Harten die hier of elders begraven zijn. Ook staan er namen op van enkele personen die op een of andere manier met hen verbonden waren. Bovenaan op het paneel staat het logo van de congregatie: de Heilige Harten van Jezus en Maria en de tekst “In wier dienst ik wil leven en sterven”.

Naam: Missie volbracht
Omschrijving: opstelling van glazen- en steenpanelen
Kunstenaar: Ellen Brouwers – RKD
Afmeting (glas): 2460 (b) x 1800 (h) x 12(d) mm
Jaar: 16-6-2023
Materiaal: glas, staal en natuursteen
Locatie: Begraafplaats Zuylen

Hans Nijmeijer is boomsculpturist vanuit zijn passie voor natuur, hout en vormgeving. Meer dan 20 jaar bewerkt hij bomen tot de meest diverse vormen, het liefst met een abstract, organisch lijnenspel afgewisseld met figuratieve afbeeldingen.
Schoonheid en symboliek in hout, leven en afscheid, vasthouden en loslaten, verbonden blijven terwijl de fysieke verbinding is verbroken. Hoe verbeeld je de tragiek van het afscheid? Hoe geef je hier de menselijke maat aan? Hoe verbind je hier perspectief aan? Het leven, met kunst, met ambachtelijk werk.

Naam: Handen vasthouden en loslaten
Omschrijving: sculptuur van hout
Kunstenaar: Hans Nijmeijer – RKD
Hoogte: ca. 4,5 m
Materiaal: ‘boom’
Locatie: Begraafplaats Zuylen

In 2020 leek het er op dat dit kunstwerk in de Marioveld Mavo verloren zou gaan. De school moest plaatsmaken voor een nieuw appartementengebouw. Bij de sloop van de school werd serieus gekeken of het kunstwerk in zijn geheel of gedeeltelijk behouden kon blijven. Het zou muurvast aangebracht zijn aan zware, betonnen balken. De constructie liet het niet toe de tegeltableaus te verwijderen, zonder het werk te beschadigen. Bij nader onderzoek bleek dat de tegels op behangpapier waren geplakt. De betrokken tegelrestaurateur kon de tegels wegsteken met een plamuurmes en zo in zijn geheel behouden. Het lukte Erfgoedvereniging Heemschut met subsidie het verwijderen te bekostigen en zorg te dragen voor herplaatsing. In mei 2024 werden de tableaus herplaatst in twee groepen van elk zes sterrenbeelden op de zijgevels van de appartementen complexen aan de Boeimeerlaan.
De tableaus zijn elk opgebouwd uit dubbel hardgebakken 5cm x 5cm tegeltjes.

Naam: Dierenriem
Omschrijving: 12 tegeltableaus met afbeeldingen van sterrenbeelden
Kunstenaar: Janus Nuiten – RKD
Afmeting: ca. 75h x 115b per paneel
Materiaal: keramiek
Locatie:
– tot 2020 Dependance KBS Laurentius school, Keermanslaan
– vanaf 4-2024 kruispunt Boeimeerlaan en van Gentlaan