Het kunstwerk is samengesteld uit metaalafval. In 1971 diende het kunstwerk als relatiegeschenk bij de opening van de nieuwbouw van het verpleeghuis. In de jaren daarna werd het vanwege roest in de olie gezet, een keertje gemenied en zwart geschilderd, omvergeblazen door een stormwind, weer overeind gezet en later ook nog eens verplaatst en van een nieuw voetstuk voorzien. Van tijd tot tijd zijn losse onderdelen al dan niet provisorisch vastgezet. De Bredase kunstenaar liet zich bij het maken inspireren door echte Bredase politiepaarden. In de jaren tachtig nam hij wat afstand van deze creatie uit het begin van zijn periode. Bij werknemers, bezoekers en bewoners van het verpleeghuis riep het beeld vooral in de eerste jaren uiteenlopende reacties op. Het hangende hoofd werd door sommigen sterk geassocieerd met een negatief beeld van de ouder wordende mens. Anderen zagen er een verwijzing in naar het verleden, naar de tijd dat de paardentram naar Etten-Leur door de Liesboslaan reed. Inmiddels is het paard door iedereen geaccepteerd en een in het oog springend beeldmerk geworden.
Het enige ruiterstandbeeld in Nederland van koning stadhouder Willem III staat in Breda. Hoog te paard met de aanvoerdersstaf in de rechterhand deed deze vorst bijna een eeuw lang veel stof opwaaien. In 1903 werd een nationaal comité gevormd om voor de verlosser van Engeland en de redder van Europa een standbeeld op te richten. Onmiddellijk barstte de discussie los over de standplaats waar het beeld zou moeten staan: Den Haag, Amsterdam of Breda. Ook over de kunstenaar was er onenigheid. Na een prijsvraag ging de opdracht naar Charles van Wijk, maar de kunstenaar overleed voordat hij met de uitvoering kon beginnen. Twee en half jaar later kreeg Toon Dupuis de opdracht. Voor het standbeeld werd onder de burgerij van Breda een inzameling gehouden die (omgerekend) 21.360 euro opbracht. Willem III van Oranje Nassau is voor de oude Nassaustad Breda van grote betekenis geweest. Hij voltooide na 1,5 eeuw de verbouwing van het kasteel van Breda. De onthulling op 8 oktober 1921 ging gepaard met uitgebreide feestelijkheden. De gemeenteraad werd op het laatste moment ‘gedwongen’ voor de feestelijkheden een grote som geld uit te trekken. Het beeld werd onthuld door de opperstalmeester en de minister president Charles Ruijs de Beerenbrouck en niet door koningin Wilhelmina en prins Hendrik, die verhinderd waren. In 1976, bij een werkbezoek van koningin Juliana, kon geen van de stadsbestuurders haar informatie geven over het beeld en de reden van plaatsing in Breda met een kleine protocollaire rel als gevolg. In 1988, het William and Mary jaar, 300 jaar betrekking Engeland – Nederland, werd Breda geen rol toebedeeld, ondanks de oude historische banden. Midden 1994 ontstond discussie over het verplaatsen van het beeld, met een nieuw ontworpen sokkel, naar een ander deel van het Kasteelplein. De huidige bakstenen sokkel, in interbellumstijl, ontworpen door ir. J. Reyn van openbare werken, zou daarbij moeten verdwijnen. In november 2000 keerde de rust voorlopig terug toen besloten werd het beeld en sokkel toch op de huidige plek te handhaven. Aan de voorzijde van het voetstuk hangt het wapen van Willem III met daaronder de naam “WILLEM III.” Op de hoeken van het voetstuk zijn de wapens van Groot-Britannië (linksvoor), de Nederlanden (rechtsvoor), Frankrijk (rechtsachter) en … (linksachter) aangebracht. Willem III Hendrik (Den Haag 14 november 1650 – Kensington Palace 8 maart 1702), bestuurde vanaf 1672 als stadhouder Willem III van Oranje Holland, Zeeland, Utrecht, Gelre en Overijssel van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. In 1677 trouwde hij met Mary II, de oudste dochter van de in 1685 koning geworden Jacobus II van Engeland en dus zijn volle nicht (Willems moeder was Maria Henriëtte Stuart, de Engelse Princess Royal). Vanaf 1689 regeerde hij samen met zijn vrouw over Engeland, Ierland en Schotland. Toevallig was zijn regeringsnummer (III) hetzelfde voor zowel Oranje als Engeland. Als koning van Schotland stond hij bekend als Willem II. Een kleine replica van het beeld bevindt zich op de binnenplaats van de Pulchri studio’s Lange Voorhout in Den Haag. Er bestaat een prachtige mythe dat je aan een ruiterstandbeeld kunt zien hoe het met de berijder is afgelopen. En de code is dan: als het paard steigert, dus beide voorbenen staan in de lucht, dan werd de berijder gedood in de strijd. Als het paard één been omhoog heeft, werd de berijder in de strijd gewond of stierf aan zijn verwondingen. Staan alle vier benen van het paard op de grond, betekent dat de berijder rustig in zijn bed is overleden. Bij dit beeld heft het paard duidelijk alleen het rechter been en Willem is niet in de strijd overleden. Ook bij andere ruitenbeelden bijvoorbeeld in Den Haag klopt de mythe niet. Ruiterstandbeelden komen erg veel voor sinds de middeleeuwen, vooral in België en Italië. Andere ruiterbeelden in Nederland zijn: koning Willem II in Den Haag en van de heilige Willibrord in Utrecht. Veel ruiterbeelden hebben onderlinge overeenkomsten, wat aantoont dat de kunstenaars simpelweg naar elkaars kunstwerken kijken. Vaak staat het beeld hoog op een sokkel wat nog eens de status van de persoon versterkt. Het paard heeft vaak één been in de lucht waardoor beweging wordt gesuggereerd. Een steigerend paard daarentegen straalt juist kracht en felheid uit. We zien dat onder andere terug bij ruiterbeelden van Napoleon maar ook in het logo van Ferrari en Porsche.
Omschrijving: ruiterstandbeeld van koning-stadhouder Willem III van Oranje Nassau Kunstenaar: Toon Dupuis – RKD Hoogte: ca. 2,5 meter Jaar: 8 oktober 1921 Signering: “toon dupuis 1921” en “fonderlie natle des bronzes / j. petermann / st. gilles-bruxelles” Materiaal: brons Sokkel: hoogte ca. 5 meter, rechthoekig gemetseld Status: Rijksmonument 519013 Locatie: Kasteelplein N51 35.381 E4 46.579
In de documentatie van de gemeente staat dit beeld geregistreerd als Paard met Ruiter. Naar alle waarschijnlijkheid betreft het hier een BKR-werk, welke in de periode 1970/1980 geplaatst werden in de openbare ruimte. Beeldende Kunstenaars Regeling (BKR) was van 1956 tot 1987 een regeling in Nederland, waardoor kunstenaars in ruil voor hun diensten of kunstwerken een inkomen konden krijgen. In 1979 stond het beeld op de Willem van Oranjelaan waar het werd vernield. Daarna is gerestaureerd en in de Merkxtuin terecht gekomen.
Omschrijving: figuratief beeld van Paard en Ruiter Jaar: 1970/1980 Materiaal: brons Locaties: – Willem van Oranjelaan – Willem Merkxtuin
Het niet als zodanig herkenbare beeld Paard en Ruiter geniet de twijfelachtige eer heel hoog te staan in de lijst van twijfelachtige beelden. Zelden werd in Breda zoveel gepraat en geschreven over (de aankoop van) een beeld, als over deze schepping van Arthur Spronken. Uiteraard was naar goede Bredase traditie het aankoopbedrag onderwerp van breedvoerig debat. Vooral ook de vorm en wat het voorstelt deed de gemoederen hoog oplopen. Ingezonden brieven spraken over ‘verdwazing’, ‘hersenkronkel’ en over ‘de kont van een gorilla met de kop van Popeye de zeeman’. De uitzonderlijke lange tijd tussen de eerste gesprekken met de kunstenaar, de definitieve aankoop en de plaatsing had alles te maken met deze discussie, die ook binnen het gemeentelijk apparaat plaatsvond. Uiteindelijk vormde het vijfjarig bestaan van Winkelcentrum Moerwijk een goede aanleiding voor plaatsing. De kunstenaar is al vanaf zijn jeugd geobsedeerd door paarden. Zijn paardenbeelden, vaak met bijbehorende ruiters, genieten inmiddels nationale en internationale bekendheid. In Nederland onder andere in Amsterdam, Assen, Den Bosch, Eindhoven, Leiden, Maastricht en Utrecht.
Naam: Paard en Ruiter Omschrijving: figuratief beeld van paard en ruiter Kunstenaar: Arthur Spronken – RKD Kosten: 40.000 gulden Hoogte: 1,3 meter Breedte: 2 meter Jaar: 1976 Materiaal: brons Sokkel: beton, hoogte 3 meter Locatie: t.o. Winkelcentrum Moerwijk, Doornboslaan
Het beeld werd door de directie van de Bondsspaarbank aangeboden aan de gemeente Breda ter gelegenheid van het 150-jarig bestaan van de bank. Het beeld stond aanvankelijk in het Valkenberg park. De kunstenaar vond bij nader inzien dat de sokkel van het beeldje wel iets eenvoudiger had mogen zijn en dat een kunstwerk gediend is bij met een plek waar het publiek niet gehaast of gedachteloos passeert. Hij onderschreef enkele jaren later de uitleg dat het agressieve, met staalplaten beklede paard, dat een naakte schreeuwend figuur meevoert, gedachten oproept aan de technische maatschappij die de kleine mens in zijn greep houdt. Hij vond daarnaast ook dat zijn uitleg er niet zoveel toe deed. Zijn schepping sprak voor zichzelf: “Elke manier om beeldende kunst te bekijken is goed en zoals je zelf kijkt is het beste”. Bij de grote renovatie van Valkenberg park in 1995 is het beeld verwijderd. Begin 2001 kreeg het een nieuwe plaats in het Koolwijkpark. Vlak buiten de Singelgracht tussen de Brabantlaan en de Hertog Hendriklaan ligt het Van Koolwijkpark enigszins verscholen tussen de villa’s met grote tuinen. Het park met de Engelse tuin is een onbekend pareltje in het groen. We zien een vijver, omgeven door een terras en pergola’s, meer passend bij een paleis of een groot gebouw dan als element van een villapark.
Naam: Paard met ruiter Omschrijving: beeld van paard met figuur Kunstenaar: Kees Vet – RKD Hoogte: ca. 65 cm Jaar: 1979 Materiaal: cortenstaal ca. 1 meter Locatie: van Koolwijkpark N51 35.261 E4 47.535
Hein Koreman maakte het beeld niet als oorlogsmonument, maar exposeerde zijn werk voor de aankoop door Breda op de Keukenhof. Bij die expositie in 1954 was het goed voor de derde prijs. Dit beeld riep bij velen in Breda herinneringen op aan mei 1940, toen de bevolking op de vlucht sloeg voor de naderende Duitsers. Het beeld werd steeds vaker De Vlucht genoemd en werd daarmee een oorlogsmonument. Het heeft op verschillende plekken gestaan: Parkstraat (1955-1959), Ginnekenstraat (1959-1965), Politiebureau Markendaalseweg (1965-1999), Breda. In de Ginnekenstraat stond het voor de Maria Hemelvaartkerk totdat deze in 1967 werd gesloopt. Op verzoek van het Oranjecomité en het ‘Comité 4/5 mei‘ heeft het beeld in 1999 een prominente rol gekregen bij de dodenherdenking op 4 mei, er worden dan veel bloemen bij het monument gelegd. Het is zorgvuldig gerestaureerd door de zoons van de kunstenaar en in april 1999 herplaatst in het park Valkenberg. Het beeld is van alle tijden en nog steeds relevant. Het laat de verscheurdheid zien van mensen die het vertrouwde achter zich moeten laten. Naast vele vluchtelingen uit oorlogsgebieden zijn er ook steeds meer mensen die hun thuis moeten verlaten om armoede, politieke reden of voor het veranderende klimaat. Daarmee kan het beeld ook geprojecteerd worden op de hedendaagse vluchtelingenstromen in de wereld. In juli 2021 heeft Radio 4 met het programma ‘De Ochtend van 4’ een prijs uitgeloofd voor het mooiste buitenkunstwerk in Zuid Nederland. De kunstwerken werden aangedragen door luisteraars zelf en er waren 12 genomineerden. Voor Breda was dat De Vlucht van Hein Koreman. In totaal waren er 40072 stemmen. De Vlucht eindigde verdienstelijk op de tweede plaats met 22% van de stemmen.
Naam: De Vlucht / De Trek Omschrijving: beeld van een moeder met een ogenschijnlijk onwillig kind Kunstenaar: Hein Koreman – RKD Matertiaal: brons Hoogte: ca. 2,5 meter (incl, sokkel) Jaar: 1955 Opschrift: MEI 1940 (op de sokkel) Status: oorlogsmonument Nationaal Comité 4 en 5 mei Locaties: – Parkstraat (1955-1959) – Ginnekenstraat, voor de Maria Hemelvaartkerk totdat deze in 1967 werd gesloopt (1959-1965) – Markendaalseweg voor het Politiebureau (1965-1999) – Valkenberg park N51 35.473 E4 46.763
Het beeld is gemaakt in de wintermaanden wanneer het lang donker is, een periode van koude nachten en helder hemel. De tijd dat men de sterren het mooist kan waarnemen. We kunnen ze niet aanraken, maar je kan het wel voorstellen hoe het daarboven zou zijn. Dit heeft de kunstenaar geprobeerd weer te geven in dit beeld. Dat het beeld hier mag doen dat wat de kunstenaar hem heeft willen meegeven: stralen.
Naam: Uitgezaaid Omschrijving: gezaagd granietblok Kunstenaar: Ton Kalle – RKD Afm.: ca. 1 x 1 x 0,8 meter Jaar: 2-2001 Materiaal: graniet Locatie: noordzijde begraafplaats
Dit niet zo opvallend kunstwerk staat in het plantsoen van yogasite.nl en is gemaakt door de kunstenaar Gerard Höweler. De kunstenaar is vasthoudend in de keuze voor het materiaal steen. Onder zijn handen lijkt ontoegankelijk graniet zich als vanzelfsprekend te openen en verzamelen zwerfkeien algen, water en licht door een secure ingreep. De bescheiden waterstenen; zwerfkeien waar als een poëtisch contrast spiegelend amorf water in een geometrisch bed van gepolijst graniet ligt. Van hieruit is de ontwikkeling in zijn monumentale werk goed te duiden. Grote monolieten, waarbij de zo aangetroffen, onaangeraakte buitenkant contrasteert met een meetkundig gevormde opening. Door de maximale bewerking van de ingreep, het polijsten, is het mogelijk om in het materiaal, in de steen te kijken. Er zijn een paar constanten in het werk van de kunstenaar. Ten eerste is er het water. Het water wordt gevangen in een geometrisch bekken. Het dient als sokkel of maakt al stromend onderdeel uit van het beeld. Een tweede constante is richting. Steeds is er de spanning tussen gevormd en ongevormd, tussen buiten- en binnenkant, zijn ‘gesloten’ en ‘geopend’ verenigd. Het is een statische beeld met veranderend stromend water en licht. De honderden miljoenen jaren oude stenen, dragers van een duidelijke menselijke handeling zijn veelal geplaatst in een stedelijke omgeving met beton, baksteen en glas. Gerard Höweler’s beelden stralen een diepe verbondenheid met de natuur en menselijke emoties uit.
Naam: Watersteen Omschrijving: gezaagd granietblok Kunstenaar: Gerard Höweler – RKD Afm.: ca. 1 x 1 x 0,6 meter Jaar: 1988 Materiaal: graniet Locatie: Doctor Struyckenstraat 165
Ter plaatse van de brug waar de Markendaalseweg de Singel kruist, bevinden zich deze siersmeedwerken. Aan weerszijden van de brug staan ijzeren brugleuningen van ca. 22,5 meter met verticale spijlen. In het midden van iedere leuning zit een siersmeedwerk. Voor het siersmeedwerk in de brugleuning heeft de kunstenaar zich laten inspireren door de natuur in de stedelijke omgeving. De elementen water, planten en vogels zijn duidelijk te waarneembaar. De leuningen worden aan weerszijden ingeklemd door ‘brugwachters’ op de hoeken. Zij markeren de landhoofden, de steunpunten voor de brug en vormen zo herkenningspunten op de weg. Het siersmeedwerk is 2 jaar na de bouw van de brug in 1957 aangebracht. In de loop van de tijd zijn de hoofdstukken beschadigd door afbreken en ombuigen, die vervolgens met onderhoud weer hersteld zijn. In Breda is dit de enige brug met siersmeedwerk van een kunstenaar. Kees Keijzer uit Wouw was een kunstenaar die vooral met metaal werkte. De meesten van zijn voorwerpen hebben een geometrische abstracte vorm.
Omschrijving: siersmeedwerk in brugleuning Kunstenaar: Kees Keijzer – RKD Hoogte ‘poortwachter’: Jaar: 1957 Materiaal: ijzer Locatie: ter hoogte van Markendaalseweg 329
De opdracht voor het kunstwerk was al in 1963 gegeven en het eerste ontwerp werd meteen afgekeurd. Architect De Jong was van oordeel dat de vleugels niet ver genoeg uit elkaar stonden. De kunstenaar was tijdens een strandwandeling geïnspireerd door de opvliegende meeuwen. Hij spande tal van draden over het schoolplein en op de plek waar de draden elkaar kruisten moest de fundering gemaakt worden. De opvliegende meeuw op het schoolplein symboliseert de opgroeiende jeugd, die ondanks belemmeringen een weg zoekt naar de toekomst. De geknikte, gebroken, vleugel roept de gedachte op dat de school bestemd is voor ieder kind in elke situatie. Kees Keijzer maakte de meeuw in het kader van de 1 procent regeling, bij de nieuwbouw van de school. De beschikbare 3925 gulden was niet voldoende, maar het schoolbestuur vond het de moeite waard om het ontbrekende bedrag bij te passen.
Kunst in Breda 