Kunst in Breda

Het verhaal:
Bij de ingang van het stadspark staat het monument in neogotische stijl dat u iets vertelt over de wordingsgeschiedenis van de stad Breda, maar vooral over de Heren van de stad uit het Huis van Nassau en de band tussen Breda en het Huis van Nassau.
Op 3 juli 1905 werd het Nassau-Baronie-monument met veel feestelijk vertoon door Koningin Wilhelmina en prins Hendrik onthuld vanwege de 500-jarige band. Het monument herinnert aan het feit dat op 4-8-1404 Graaf Engelbert de eerste Bredase Nassau en zijn gemalin, Johanna van Polanen, werden ingehuldigd als Heer en Vrouwe van Breda. Sedert die dag fungeerden de Oranje Nassau’s als Heren van Breda.
De ontwerper is de welbekende architect dr. P.J.H. Cuypers, die onder meer het Rijksmuseum en het centraal station in Amsterdam ontwierp. Victor de Stuers was een goede bekende van Cuypers en grondlegger van onze huidige monumentenzorg. Bij het ontwerpen van het monument trad hij op als adviseur voor de teksten op de zuil.
In 2016 heeft het monument en opknapbeurt gehad, waardoor het weer fris bij staat. Het monument staat tegenwoordig opzichtig in het verlengde van de mooi gerenoveerde Willemstraat.
Van boven naar beneden is in vier lagen het volgende te zien:

• Een gekroonde Leeuw. In zijn rechter poot houdt hij een opgeheven zwaard, in zijn linkerpoot een wapenschild. De leeuw, die voor kracht staat, is het symbool van de Nassaus en werd later ook het symbool van Nederland.  De kantelen verwijzen waarschijnlijk naar het kasteel van Breda, de plek waar de familie Nassau heeft gewoond.
• 3 panelen met de inhuldiging van Engelbrecht van Nassau en Johanna van Polanen in Breda. Zij trouwden 1403. Het was de start van de Nassaudynastie in de Nederlanden. Eén paneel met de ‘blijde incomste’ met de Bredase bevolking. Op het tweede paneel komen Graaf Engelbert en zijn gemalin te paard de stad binnen. Op het derde paneel bieden de poorters de sleutel van de stad aan het koppel.
• 1 paneel met het wapen van Engelbrecht van Nassau – Johanna van Polanen, de tekst “CE SERA – MOI – NASSAU”(ik ben een Nassau) en daaronder de namen van de Heren van Breda: Engelbrecht I 1404-1443, Jan 1446-1475, Engelbrecht II 1475-1504, Hendrik 1504-1538, Reijnier 1539-1544, Willem I 1552-1584, Philips Willem 1609-1618, Maurits 1620-1625, Frederik Hendrik 1637-1647
• 1 paneel met het wapen van koningin Wilhelmina – prins Hendrik, de tekst “JE MAIN – TIEN – DRAI” (ik zal handhaven) en daaronder de namen van de Vorsten van Breda: Koningin Wilhelmina 1898-1962, Koning Willem III 1849-1890, Koning Willem II 1840-1849, Koning Willem I 1813-1843, Willem V 1766-1806, Will.Ka.Henr.Friso 1737-1751, Joh.Will.Friso 1711, Willem II 1668-1702, Willem II 1650-1650
• Daaronder een ring met 20 gekleurde gemeentewapens en de namen van de gemeentes die tot het bezit van de Nassau’s behoorden. Het komt voor een groot deel overeen met  de Baronie van Breda. Het betreft: Breda – Princenhage – Oosterhout – Teteringen -Terheijden – Gilze & Rijen – Dongen – Alphen c.a. – Klundert – Willemstad – Steenbergen – Wouw -Roosendaal – Baarle Nassau – Etten & Leur – Rucphen c.a. – Chaam – Rijsbergen – Zundert – Ginneken. Feitelijk is de afbeelding van Breda niet het gemeentewapen en ook niet de gemeentevlag van Breda. Bij het gemeentewapen wordt deze afbeelding vastgehouden door 2 gouden leeuwen die op een burcht staan. Daarboven staat een engel. De gemeentevlag komt overeen, maar is wel rechthoekig.
• Onder de gemeentewapens de teksten:
• “graaf engelbrecht van nassau en zyne gemalin
  johanna van polanen als heer en vrouw
  van breda gehuldigd 24 augustus 1404”
• “het doorluchtig vorstenhuis nassau-oranje
  ter eere door de ingezetenen van de
  baronie van breda opgericht 24 augustus 1904”
• “uit den bredaschen tak van het edele
  huis van nassau ontsproot neerlands
  roemruchtig vorstengeslacht”
• Onderaan rondom het monument de tekst:
  “3 juli mcmv – onthuld door h.m. wilhelmina koningin der nederlanden”

Naam: Nassau-Baronie-monument
Omschrijving: zuil met geschiedenis elementen
Kunstenaar: dr. Pierre J.H. Cuypers architect – RKD
Materiaal: van onder naar boven: ijzersteen, hardsteen en zandsteen
Hoogte: ca. 5 meter
Jaar: 1905
Opschrift: zie hieronder
Status: Rijksmonument 519034
Locatie: Valkenberg park N51 35.473 E4 46.763

Het verhaal:
Centraal stond het verlangen naar vrijheid, met agressie als een verdedigingshouding. Abstractie en plasticiteit ondersteunen dit concept. Kunstenaar Couzijn gebruikte hiervoor wilde vormen en uitstulpingen en hij verwerkte er allerlei gevonden materiaal in, zoals flessendoppen, stukjes buis en rotanstokjes. In 1958 vindt hij eindelijk een goede gieterij die zijn ingewikkelde en gecompliceerde mallen kan gieten met de cire-perdue techniek.

Naam: zonder titel of ‘Stainless Steel’
Omschrijving: abstract van staal
Kunstenaar: Wessel Couzijn – RKD
Afmeting (hxbxd): 70x192x23 mm
Jaar: 1970
Materiaal: RVS
Techniek: gesneden, gelast
Locatie: Willem Merkxtuin

Al enige jaren wordt op het braakliggend terrein “Driehoefijzers Noord” tijdelijke moderne kunst getoond van jonge kunstenaars. De voorwerpen zijn het best te zien vanuit de trein op het traject Breda-Tilburg. Wanneer reizigers Breda passeren, doen ze zo enkele indrukken van de stad op.
Dit voorwerp toont een soort huis op een wolk hetgeen staat voor een ‘droomhuis’. Uit het huis hangt een klimladdertje. De wolk wordt constructief ondersteund door een houten paal. Aan de onderzijde van de paal bevindt zich een dubbele haak in de vorm van een anker. Blijkbaar mag het droomhuis ook weer niet te ver afdrijven.

Omschrijving: huisje op wolk!
Kunstenaar: Tom I’lstelle – RKD
Hoogte: ca. 4 meter
Materiaal: metaal, hout, purschuim
Locatie: t.o. Liniestraat 107 naast het spoor N51 35.797 E4 47.140

Figuratieve afbeelding van drie zwaluwen, een spelende of dansende man/jongen en een vrouw/meisje. De afbeelding bevindt zich op de gevel van basisschool De Spoorzoeker. Andere scholen in Breda met gevelbeelden zijn onder andere: Kellebeek College NOVA, Zomergemstraat 4 in de Hoge Vucht en basisschool De Weerijs, Weerijssingel 1 in de Haagpoort.
Verder geen details bekend.

Omschrijving: gevelbeeld
Hoogte: ca. 4 meter
Locatie: Kbs De Spoorzoeker Archimedesstraat 2, zijde Edisonstraat

Dit beeld Dizzy is een hommage aan de wereldberoemde Trompettist Dizzy Gillespie en is het 1e xxl muziekbeeld dat als icoon staat voor de muziekbeelden van ART INTO MUSIC.  Meerdere beelden zijn wereldwijd in handen van o.a. beroemde muzikanten en het Metropole orkest. Bij sommige Bredanaars staat het beeld ook wel bekend staat als ‘de Sterrenkijker’. Het witte beeld staat al sinds 2012 prominent in het plantsoen naast het kantoor van De Keyzer Assurantiën. De gemeente heeft nooit gewild dat ‘Dizzy’ een plaats zou krijgen op dit stukje snippergroen. Na allerlei omzwervingen is het op zijn huidige plek gekomen, omdat het de eigenaar van het assurantiekantoor wel een leuk idee leek. De afdeling Cultuur van de gemeente was echter niet zo enthousiast over het beeld. In 2016 klonk er al een kritisch geluid: ‘Het werk heeft een eigen charme, maar niet het kwaliteitsniveau dat Breda nastreeft’. Dat kreeg kunstenaar Rogier Ruys te horen toen het plan was opgevat om ‘Dizzy’ te verplaatsen naar de Claudius Prinsenlaan. Zo ver is het dus nooit gekomen. Nu moet echter het beeld helemaal uit het Bredase straatbeeld verdwijnen en wel voor 1 oktober aanstaande, dit ter ongenoegen van de kunstenaar. Voor hem is het onbegrijpelijk dat het beeld naar zeven jaar weg moet. Hij vindt dat de gemeente Breda nooit openheid heeft gegeven over de reden waarom zijn werk onder de maat is. Wat Ruys wel te horen heeft gekregen is dat de gemeente kiest voor ‘professionele kunstenaars’, met werk waarvan de kwaliteit door ‘deskundigen’ wordt erkend. De gemeente zegt dat met De Keyzer is afgesproken dat het kantoor het stukje snippergroen mag gebruiken. Daar zijn wel regels aan verbonden en de plaatsing van een beeld hoort daar ‘officieel’ niet bij. Wat ‘Dizzy’ betreft, dat is ‘geen kunstwerk dat tot stand is gekomen binnen de kaders van een kunst in het openbare ruimte-traject’. Ruys denkt dat zijn werk wel degelijk wordt gewaardeerd door grote groepen Bredanaars. Voor hem mogen de Bredase bewoners zich hier over uitspreken. Vindt een meerderheid ‘Dizzy’ niets, dan haalt hij het beeld op 1 oktober weg. Ruys is op internet een actie begonnen om zijn beeld te behoeden voor de vergetelheid: http://www.dizzybreda.nl
Is het niet juist beter als de gemeente juist Bredase kunstenaars steunt in plaats van ‘afbreekt’? Daarnaast past het beeld prima in beeld Breda Jazz stad.
Geef hier je reactie. Dizzzzzzzz Leeft ~ Do not Mezz with Dizzy!

Dizzy was eerder te zien bij: Spanjaardsgat ~ Beeldentuin Wolfslaar Breda ~ Norht Sea Jazz ~ HMH Amsterdam ~ Singel Breda.
Andere beelden van de kunstenaar in Breda zijn: Bevlogen, Hemels hoog, Moore Music, Troje, Verbonden

Naam: Dizzy of Sterrenkijker
Omschrijving: figuratief beeld van Dizzy Gillespie
Kunstenaar: Rogier Ruys – RKD
Hoogte: ca. 2,5 meter
Jaar: 2012
Materiaal: kunststof
Tekstbordje: www.artofroger.com
Locatie: plantsoen bij De Keyzer, Wilhelminasingel

Dit kunstwerk staat in de binnenhal het appartementencomplex dat de naam “Wintertuin” draagt. Verder geen gegevens bekend.

Omschrijving: figuratief beeld
Hoogte: ca. 70 cm
Jaar: 1998
Materiaal: albast
Locatie: Wintertuin, Chassépark N51 34.985 E4 46.771

Afbeelding van twee amoureuze konijntjes in auto, afgeleid door een luchtballon. Ad Haarhuis van de firma Ad Ballon sponsorde de kunstenaar met een ballonvlucht voor zijn film Mission Ville uit 1989. Als dank voor maakte hij deze gevelsteen.
Andere tegels van de kunstenaar bevinden zich aan de huizen aan de Van Goorstraat 46, Tweede Markstraat 32 en  Middenerf 11.

Omschrijving: keramiek op gevel
Kunstenaar: Ties Poeth – RKD
Hoogte: 50 cm
Jaar: 1990
Materiaal: klei
Locatie: Tulpenstraat 75a

Nadat de renovatie van een gedeelte van de wijk Tuinzigt was afgerond, kreeg het plein aan de Meidoornstraat 1997 een in het oog springende bewaker.
Het moest een groot beeld worden, een beeld dat je zag staan, ook als je over de Meidoornlaan rijdt, een beeld dat zich in het geheugen nestelt, een beeld dat het plein een voor- en achterkant geeft, een karakteristiek Tuinzigtbeeld.
Het werd een man op een paal en de kunstenaars noemden hem “Gardenuit”. De afgeronde top van de paal raakt het ronde hoofd van de man. Hij staat op zijn kop en op de paal staat van boven naar beneden in hoofdletters zijn naam. Er is nóg een paal, daar staat geen man op en ook geen naam maar horizontale streepjes, als op een meetlat.
Van enige afstand lijkt de omgekeerde man op een narcis, hij heeft zijn armen en benen gespreid. Hij doet een beetje een bloeiende bloem na.
Zijn naam is een éénwoordig gedicht met internationale invloeden: letterlijk vertaald vanuit het Frans, is hij de nachtwacht, garde de nuit. Dat “nuit” is van tuinzigt (omgekeerd tuin) en garden spreekt voor zich. Maar wat het kunstenaarsduo betreft is het “De Gardenuit” (met zachte G) en een gardenuit, dat is een man die ondersteboven het plein als het ware op zijn hoofd draagt.

Naam: Gardenuit
Omschrijving: beeld van man op paal (ondersteboven)
Kunstenaar: Hewald Jongenelis & Sylvie Zijlmans – RKD & RKD
Hoogte: ca. 3,5 meter
Jaar: 1997
Materiaal: brons
Locatie: t.o. Meidoornstraat 86

De plaatsing van het monument ging niet zonder slag of stoot. De kunstenaar wilde dat het kunstwerk werd geplaatst op een 3,5 meter hoge paal, maar de opdrachtgever zette het maar op een sokkel van 1 meter hoog. De kunstenaar stapte naar de rechter en deze gaf hem gelijk waardoor de onthulling en de feestelijkheden niet door gingen. Verdraagzaamheid en respect voor elkaar was men even vergeten en dat in de vredesweek! Het beeld zou door minister Ernst Hirsch Ballin op 19-9-2009 onthuld worden tijdens de vredesweek, maar dat ging dus niet door. Het werd uiteindelijk bijna een jaar later op 25-9-2010 onthuld door wethouder Bob Bergkamp, niet op de oorspronkelijke plaats midden op de rotonde maar op het Groenedijkplein.
Breda herdacht op 29 juni 2019 voor het eerst de afschaffing van de slavernij en dat gebeurde bij de Vredesduif. Sinds 2002 wordt de afschaffing hiervan op 1 juli in Amsterdam bij het Nationaal monument herdacht. Rotterdam en Tilburg volgde daarna en in 2019 Breda dus. Er is voor Breda-noord gekozen, omdat daar de meeste mensen wonen met een Surinaamse, Antilliaanse en Afrikaanse achtergrond. Daarnaast is natuurlijk de Vredesduif een passend beeld voor de herdenking. In Nederland werd (pas) op 1-9-1863 de slavernij afgeschaft).

Naam: Noach’s Olijftak – Vredesduif
Omschrijving: beeld van vredesduif
Kunstenaar: Paul Hermans – RKD
Hoogte: ca. 2,5 meter
Hoogte sokkel: ca. 2,2 meter
Spanwijdte: ca. 2,5 meter
Jaar: 19-9-2010
Materiaal: polyester
Monument: Vredesmonument
Locatie: Groenedijkplein

Het beeld bevindt zich boven de ingang van de kerk. De kerk is gebouwd in 1904 door architect C. van Hoof.
De palmtak in de rechterhand van Laurentius is het symbool van zijn martelaarschap en van zijn overwinning als christen op de dood. Het rooster in zijn rechterhand getuigd van de wrede martelingen die hij onderging en zijn dood boven het vuur. Laurentius was een Romeinse diaken die weigerde de schatten van de kerk over te dragen aan de perfect van Rome. In plaats daarvan bracht hij boeken in veiligheid en verdeelde het geld onder de aan hem toevertrouwde armen. Ondervraagd over de plaats van de kerkschatten wees hij op een grote schare bedelaars, zieken en kreupelen met de woorden: “Zij zijn de schatten van de kerk.”
Al vanaf de late middeleeuwen is Laurentius patroon van de kerkgemeenschap in het Ginneken. Opeenvolgende kerkgebouwen droegen zijn naam en in de 19de eeuw werd de Ulvenhoutse kerk aan hem toegewijd. De naam Laurentius werd ook verbonden aan scholen, verenigingen, de melkfabriek, straten, een woningbouwvereniging en zelfs het Laurensziekenhuis in de Ulvenhoutselaan in Breda.
Beelden van Laurentius bevinden zich ook in de voorgevels van de kerken in het Ginneken.
Het rooster (aan zijn linkerhand) is ook weergegeven op de wapenschilden van Ulvenhout en Ginneken.

Naam: Sint Laurentius
Omschrijving: beeld van heilige
Hoogte: ca. 2,5 meter
Jaar: 1904
Materiaal: steen
Locatie: St. Laurentiuskerk, Dorpstraat 42 N51 33.116 E4 47.825